21 Gusht 2026

Rezerva e madhe ujore malore e Azisë po shteron me një ritëm alarmues dhe shkrirja e akullnajave mund vetëm ta vonojë një krizë edhe më të theksuar të ujërave nëntokësore.

Rezervat e ujërave nëntokësore nën Azinë e Lartë Malore (HMA), e cila shpesh quhet “Kulla e Ujit të Azisë”, po zvogëlohen me një ritëm alarmues, sipas një studimi të ri të bazuar në të dhënat satelitore. Rajoni siguron ujë që mbështet bujqësinë, qytetet dhe ekosistemet në më shumë se një duzinë vendesh në rrjedhën e poshtme, duke e bërë atë një burim kritik për qindra miliona njerëz. Studiuesit vlerësojnë se rezervat e ujërave nëntokësore po pakësohen me rreth 24,2 miliardë tonë çdo vit.

Hulumtimi u drejtua nga prof. Shudong Wang i Institutit të Kërkimeve të Informacionit Hapësinor të Akademisë Kineze të Shkencave (AIRCAS). Ekipi synoi të kapërcente dy pengesa kryesore për kuptimin e gjendjes së ujërave nëntokësore në rajon: mungesën e të dhënave të mbledhura në terren dhe peizazhin malor jashtëzakonisht kompleks.

Inteligjenca artificiale dhe satelitët zbulojnë dy dekada ndryshimesh

Për të krijuar një pamje më të qartë të asaj që po ndodh nën tokë, studiuesit krijuan një model vlerësimi të bazuar në inteligjencën artificiale (IA), i cili kombinon vëzhgimet nga shumë satelitë, modelimin e sistemit të Tokës dhe inteligjencën artificiale të shpjegueshme.

Duke përdorur këtë qasje, ata rindërtuan ndryshimet e rezervave të ujërave nëntokësore (GWS) përgjatë rreth 20 viteve në të gjithë Azinë e Lartë Malore. Sistemi ndihmoi gjithashtu në identifikimin e faktorëve kryesorë që i nxisin këto ndryshime dhe u mundësoi studiuesve të shqyrtonin se si mund të zhvillohen rreziqet ndaj ujërave nëntokësore sipas skenarëve të ardhshëm.

Rezultatet tregojnë se afërsisht dy të tretat e HMA-së përjetuan një rënie të rezervave të ujërave nëntokësore midis viteve 2003 dhe 2020. Humbjet më të mëdha ndodhën në pellgjet e lumenjve në rrjedhën e poshtme, me popullsi të dendur dhe kërkesa të larta për ujitje, përfshirë pellgjet e Ganges-Brahmaputrës, Indusit dhe Amu Daryas. Megjithatë, disa zona të brendshme në lartësi më të mëdha përjetuan rritje të lokalizuara të rezervave të ujërave nëntokësore.

Klima dhe përdorimi njerëzor i ujit nxisin rënien

Faktorët klimatikë shpjegojnë pothuajse gjysmën e ndryshimeve të vërejtura në rezervat e ujërave nëntokësore, ndërsa ndryshimet që lidhen me kriosferën luajnë një rol veçanërisht të rëndësishëm.

Në të njëjtën kohë, nxjerrja e ujërave nëntokësore nga njerëzit është bërë një burim gjithnjë e më i rëndësishëm i shterimit, veçanërisht në rajonet bujqësore në rrjedhën e poshtme, të cilat mbështeten shumë te ujitja. Ndikimi i përdorimit njerëzor të ujit u bë edhe më i theksuar pas vitit 2010.

Studiuesit parashikojnë gjithashtu se humbjet e ujërave nëntokësore do të vazhdojnë nëse modelet aktuale të përdorimit të ujit mbeten të pandryshuara. Në disa vende, rritja e shkrirjes së akullnajave mund të ulë përkohësisht ritmin e rënies së ujërave nëntokësore rreth viteve 2060. Por ky “efekt zbutës” nuk mund të vazhdojë pafundësisht dhe pritet të pasohet nga humbje më të shpejta.

Nëse modelet aktuale të përdorimit të ujit nuk ndryshojnë, shterimi i ujërave nëntokësore mund të përshpejtohet më tej, duke rritur kërcënimin për zonat bujqësore në rrjedhën e poshtme, të cilat varen nga këto rezerva.

Një mënyrë e re për të monitoruar ujërat nëntokësore në rajonet malore

Për analizën, studiuesit përdorën një kuadër të udhëhequr nga njohuritë ekzistuese shkencore, duke u mbështetur njëkohësisht në sasi të mëdha të të dhënave vëzhguese. Informacioni nga sensorë të shumtë satelitorë u përdor për të vlerësuar ndryshimet e rezervave të ujërave nëntokësore gjatë 20 viteve të fundit.

Kuadri përfshin një arkitekturë Transformer të lehtë, të krijuar për të marrë parasysh kujtesën hidrologjike dhe efektet e vonuara brenda pellgjeve ujëmbledhëse malore. Studiuesit përdorën gjithashtu metoda të mësimit makinerik të shpjegueshëm për të përcaktuar faktorët fizikë që lidhen me ndryshimet e ujërave nëntokësore të identifikuara nga sistemi.

Për të testuar besueshmërinë e rezultateve, ekipi i krahasoi gjetjet me mijëra matje nga puset e ujërave nëntokësore, si dhe me grupe të pavarura të të dhënave. Këto krahasime ofruan mbështetje shtesë për përfundimet e studimit.

Duke kombinuar vëzhgimet e sensorëve në distancë, njohuritë e konsoliduara hidrologjike dhe metodat e interpretueshme të inteligjencës artificiale, ky kuadër ndihmon në adresimin e vështirësive të kahershme në studimin e Azisë së Lartë Malore, përfshirë terrenin e thyer dhe informacionin e paplotë mbi përdorimin njerëzor të ujit./ScienceDaily

Nga: Syri.net