Stela e di mirë se çfarë është loja e dyfishtë. Në pozicionin e gruas së parë në krye të njërit prej shërbimeve sekrete më të fshehta të botës, pas 27 vitesh të një jete në qendër të spiunazhit, ka nisur të jetojë një ekzistencë të dytë. Sapo ka nxjerrë në dritë librin e saj "Aksion ilegal", që përbën edhe të tretin e rrëfimeve të saj me temë spiunazhi. Në ekzistencën e saj të dytë, edhe pse nuk i pëlqen që të flasë për të parën, në fakt bën një lojë të dyfishtë, pasi edhe pse nuk merr pjesë më në shërbimet sekrete, shkruan për to. Stela ka qenë në shërbim në periudhën e ndryshimeve epokale të shërbimeve të fshehta britanike: ka qenë gruaja e parë e emëruar në një detyrë shumë të lartë, madje në krye të shërbimeve në vitin 1992. Ajo që të bën përshtypje veçanërisht te një person si Stela është energjia e saj e pashtershme. Është thuajse e pamundur të besosh se si një grua që i ka kaluar të 70-at ka një aktivitet e një energji për të punuar e jetuar, të ngjashme me atë të një gruaje sa gjysma e moshës së saj. Detyrën e vështirë e ka lënë në vitin 1996 dhe në dhjetëvjeçarin që e ndan nga vitet e punës e ka "ëmbëlsuar" paksa pamjen e jashtme. Elegante dhe e thjeshtë, me pantallona e xhaketë, Stela alternon autoritetin e saj me misterin që e rrethon dhe e shoqëron gjatë gjithë kohës.
Ju keni një jetë të dytë, atë të një shkrimtareje të librave me spiunazh nën emrin Liz Carlyl. Ajo është heroina 007, protagoniste e tri historive të rrëfyera prej jush. A ka operacione të Liz që Stela do t‘ia kishte zili?
Liz nuk është alter-egoja ime. Ka një moshë relativisht të re, nuk i ka mbushur ende të 40-at. Është pak a shumë mosha që kisha kur isha në linjën e parë. Nuk e përjashtoj mundësinë që mund të bëhet shefja e shërbimit inteligjent të brendshëm ose MI5. Sigurisht që unë i uroj një fat më të mirë se kaq.
Ju jeni ende e detyruar nga ligji që të mbroni sekretin shtetëror. Po tani që jeni një shkrimtare, si e jetoni këtë rol të dyfishtë, pra edhe të një njeriu që rrëfen, edhe të një njeriu që i duhet të heshtë?
Në fakt, çdo vepër që përfundoj ia jap një ish-kolegut për ta parë me syrin e kritikut dhe për të vendosur në duhet hequr ndonjë fakt komprometues. Librat e mi i kam botuar vetëm pasi kam marrë aprovimin e tij. Sfida e vërtetë ishte marrja e lejes për të botuar autobiografinë time. Aty kuptova se cilat ishin kufijtë e vërtetë dhe rregullat e lojës të cilat duhet t‘i respektoja nëse do të doja të botoja edhe në të ardhmen. Përveç meje askush nga paraardhësit e mi në detyrën e shefit të shërbimeve sekrete nuk e kanë shkruar, ose botuar një autobiografi të tyren. Më besoni, e kam paguar shumë shtrenjtë.
Do ta ribënit edhe njëherë një gjë të tillë?
Më kanë kryqëzuar, pasi me librin tim krijova një precedent shumë të rrezikshëm. Isha e bindur se duke respektuar të gjitha kontrollet nuk do të kishte pasur asnjë lloj problemi tjetër, e megjithatë as Ministria e Jashtme dhe as ajo e Brendshme nuk ma kanë falur faktin e botimit të një vepre, që, sipas tyre, është e rrezikshme.
A ju është censuruar ndonjë material nga romanet tuaja?
Vetëm ndonjë adresë. Liz, heroina ime, kishte shkuar në disa vende ku ende shkojnë disa prej ish-kolegëve të mi, çka është shumë e rrezikshme për vetë jetën e tyre.
Libri juaj i fundit, "Aksioni ilegal", tregon ngjarje të cilat zhvillohen në Londër, në komunitetin rus. A e kishit imagjinuar kur po e shkruanit një vrasje me polonium?
Liz kthehet në botën e kundërspiunazhit dhe e gjen veten mes oligarkëve rusë. Ka shumë ngjarje intriguese, por ndërsa e kam shkruar librin nuk e kam imagjinuar asnjëherë mundësinë e një vrasjeje me polonium. Të zgjedhësh këtë lloj helmi përmes së cilit burimi i vrasësit është lehtësisht i evidentueshëm, është një formë e lartë diletantizmi. Poloniumi nuk është ndonjë mall që mund ta gjesh nëpër cepa rrugësh, ose nëpër dyqane të ndryshme. Kështu, ata që e kanë bërë krimin ose nuk u bëhej vonë për asgjë, ose mendonin se Shërbimet Sekrete Britanike nuk do të ishin aq dinakë sa të ndiqnin gjurmët dhe të binin në erë të autorëve të vrasjes. Ose ka edhe një mundësi, thjesht janë treguar naivë dhe janë futur në një telash shumë të madh nga i cili nuk mund të dalin pa pasoja.
Sipas disave, qëllimi ishte dënimi botërisht i një tradhtari, bërja shembull e tij. Pjesa tjetër e historisë nuk i interesonte kujt, apo jo?
Nëse do të kishin qenë Shërbimet Sekrete Ruse, atëherë mendoj se aftësia e tyre është përkeqësuar ndjeshëm. Megjithatë, mendoj se nuk kishin ndërmend që të kryenin një veprim me kaq pasoja e gjurmë të dukshme. Ata mendonin se Ltvinjenko do të vdiste menjëherë. Nëse viktima do ta kishte pirë të gjithë tasin e çajit, atëherë ai do të kishte vdekur brenda një ore. Në vend të kësaj ai thjesht sa e gjerbi paksa lëngun, e kështu ia doli të mbijetonte më gjatë se sa ishte parashikuar dhe të krijonte atë vorbull të madhe mediatike që e rrethoi për një kohë të gjatë. Ata që u morën me vrasjen nuk ishin të ndërgjegjshëm që gjurmët e lëna me polonium do të ishin lehtësisht të deshifrueshme. Por, sigurisht nuk përbën asnjë risi fakti se rusët ende vazhdojnë t‘i ekzekutojnë tradhtarët e shtetit kudo që ata ndodhen, qoftë edhe me mënyra spektakolare. Në kohën time vranë Xhorxh Markov, disidenti bullgar, të cilin e hoqën qafe me një çadër të helmatisur në urën e Vaterlosë në vitin 1978. Ajo që më ka bërë shpesh përshtypje, qoftë edhe në rastin në fjalë, ka qenë mungesa totale e kujdesit e spiunëve rusë. Ata lanë gjurmë jashtëzakonisht të dukshme kudo dhe dukej se për këtë nuk u bëhej fort vonë. Edhe për sa u përket akuzave të tyre për Shërbimet Sekrete Britanike ato janë tërësisht të kota. Është, në fakt, një shfaqje e destinuar vetëm për një publik të brendshëm, jo për opinionin ndërkombëtar. Mendoj se logjika e rusëve nuk ka dalë ende nga ajo e Luftës së Ftohtë, por, nga ana tjetër, mendoj se edhe shërbimet tona sekrete nuk është se kanë bërë ndonjë ndryshim shumë të madh që nga ajo epokë.
Revista "Economist", në një artikull të saj ka shkruar se fakti i marrjes së pushtetit nga ana e KGB-së në Rusi u nënvleftësua shumë fillimisht. Ju keni qenë shefja e seksionit sovjetik në MI5. Si mendoni, a mund të parashikoheshin veprimet e Vladimir Putinit në atë kohë?
Në vitin 1991, pas rënies së Murit të Berlinit shkuam në Moskë për të takuar kolegët tanë të KGB-së. Ishim plot optimizëm, pasi mendonim se një epokë e re po hapej me vendet e ish-Traktatit të Varshavës. Madje, me shumë prej këtyre vendeve kishim krijuar një raport shumë të mirë. Në Moskë e kuptuam se gjërat ishin shumë më ndryshe nga sa ne mendonim. Ata e konsideronin glastnosin dhe perestrojkën si një katastrofë së bashku me shpërbërjen e ish- Bashkimit Sovjetik nga Gorbaçovi dhe ishte e qartë se kërkonin që të riforcoheshin sërish.
Ata kanë licencë për të vrarë, si edhe amerikanët. 007 e kanë vetëm nëpër filma, e vërtetë, apo jo?
Shërbimi Sekret Britanik nuk vërdalloset duke vrarë njerëz. Detyra e tij është parandalimi i krimeve përmes ligjit. Nëse duhet hequr qafe ndokush kjo, pastaj, është detyra e ushtrisë jo e jona.
Cila ka qenë cilësia juaj më e rëndësishme për të mbërritur në krye të shërbimeve sekrete?
Është gjithmonë një tërësi cilësish, që në një moment të caktuar e nxjerr në pah një lider. Unë u emërova në detyrë të nesërmen e rënies së Murit të Berlinit. Buxheti i shërbimeve sekrete ishte në prag të ndryshimeve, sepse me rënien e komunizmit u konsiderua se nuk ishte më e nevojshme që të ekzistonin spiunët. Më takoi mua që të bëhesha zëdhënësja e kësaj politike të re, e cila u ndoq edhe në shërbimet sekrete të vendeve të tjera perëndimore. Paraardhësit e mi meshkuj ishin shumë të aftë që të bënin të kundërtën e asaj që bëra unë, pra të krijonin e mbanin spiunë, sidomos në vendet komuniste dhe mbi të gjitha të krijonin një situatë fshehtësie edhe brenda shërbimeve. Ndërkohë, në ato momente duhej transparencë, duhej komunikim: e dinim që terrorizmi, ai i IRA-s irlandeze, ishte më aktiv se kurrë dhe që ai ndërkombëtar po organizohej me shumë shpejtësi. Duhet të shpjegonim se siguria jonë ishte më në rrezik se kurrë më parë.
Ju jeni akuzuar se nuk e vutë re atë që po ndodhte në botën arabe?
Nuk është e vërtetë. Kur unë u largova nga detyra, askush, absolutisht askush, nuk dinte gjë në lidhje me Al-Kaedën. Ne ndiqnim me shumë vëmendje rastet e celulave të izoluara, por ishte ende shumë shpejt për t‘i bërë bashkë të gjitha pjesët e së tërës.
Tani mendoni se është kompletuar?
Mendoj se vështirësia qëndron në luftën kundër kohës, jo në performancën e shërbimeve sekrete. Formimi i agjentëve të rinj kërkon shumë kohë dhe ne nuk kemi shumë në dispozicion.
James Bond mund të jetë një personazh tërësisht i shpikur, por në seritë e fundit të filmit në rolin e Judi Dench jeni tërësisht ju.
"M" e James Bond është bërë feme në film, pak pas emërimit tim në atë pozicion. Ka të njëjtën krehje flokësh si unë, madje edhe të njëjtin model xhakete pa jakë si edhe unë. Kur filmi doli për herë të parë me personazhin që interpretohej nga një femër, vajza më tha: mami në film je ti.
Nga aktorët që luajnë James Bond cilin preferon, Sean Connery, apo Roger Moor? Po në personazhin tuaj Liz, a ka shumë sajesa?
Unë personalisht jam e pasionuar pas Connery-t. Liz, në pjesën më të madhe është një personazh i sajuar. Historitë e spiunazhit për të qenë me të vërtetë tërheqëse duhet të kenë një hero kryesor, rreth të cilit të sillet historia, por puna e vërtetë në shërbimet sekrete, në fakt, bëhet në grup, nga skuadra dhe zakonisht është e gjatë dhe shpeshherë e mërzitshme.
Liz është gjithmonë në qendër të operacioneve. Po Stela?
Kur ka qenë e re, por pjesën më të madhe të karrierës sime e kam kaluar në sektorin e kundërspiunazhit të Luftës së Ftohtë. Veprimet e rrezikshme kanë lidhje me terrorizmin dhe kur u përfshiva në fazën më të rrezikshme të luftës kundër IRA-s isha, ndërkohë, drejtoresha e kundërterrorizmit. Rreziku i madh ishte kur duhej të çoje agjentët të takoheshin me personat që jepnin informata. Kjo ishte me rrezik jete, sigurisht që kemi bërë edhe gabime.
E sajuar apo e vërtetë ju e keni pasur një histori dashurie me një spiun që vinte nga të ftohtët. Koloneli i KGB-së, Oleg Gordevski, u shndërrua në një agjent të dyfishtë, pasi u dashurua me ju...
Më vjen keq, por vetë Gordevski e ka përgënjeshtruar këtë lajm në mënyrë të vazhdueshme, pasi e deklaroi një herë.
Sigurisht nuk është sjellje prej xhentili, apo jo?
Ndoshta jo. Edhe pse mund të ketë qenë vërtet i dashuruar pas meje, unë kurrë nuk e kam ditur një fakt të tillë.
Nuk e keni përdorur kurrë në punën tuaj ndjelljen femërore?
Në fakt është një nga gjërat që përdoret më shumë. Është një nga avantazhet më të mëdha që kanë femrat spiune. Paraqitja dhe bukuria janë disa prej "shigjetave" më të mira në harkun e agjentëve.
Spiuni ideal është një grua, apo një burrë?
Mashtrimi nuk ka gjini dhe për këtë është mirë që ekziston një shërbim si ky i yni, ku ka edhe burra edhe gra.
Si ka ndryshuar raporti yt me botën që kur keni lënë shërbimin?
Pas 27 vitesh, në një nga organizatat më të fshehta të botës është e pamundur që të mos masësh çdo fjalë që nxjerr nga goja. Në fakt më mungon ndjesia e të ndjerit në qendër të ngjarjeve të asaj çka ndodh.
Cila është cilësia më e rëndësishme e një agjenti sekret?
Fshehtësia. Por edhe ndershmëria, pasioni për punën. Cilësi universale që e bëjnë një person një profesionist. Fshehtësia është një nga gjërat më të vështira për t‘u trajnuar, edhe kur kemi të bëjmë me individë me të vërtetë brilantë. Të gjithë kanë zakonin e keq të të folurit shumë.
E si tejkalohet ky problem?
Nuk është e vështirë të identifikohet se ai që ka nevojë për aprovimin e tjetrit është edhe individi që rrezikon të flasë më shumë se të tjerët. Megjithatë, nëse dikush ka nevojë të konfidohet mund ta bëjë brenda mundësive që të ofron shërbimi. Në njëfarë mënyre krijohet një familje brenda mureve të fshehtësisë, së shërbimit të fshehtë.
Si çarmatoset maskilizmi?
Duke e injoruar. Sot nuk është më problem në Shërbimin Sekret Britanik. Në kohën time na duhej që të punonim shumëfish për të treguar se cilat ishin vlerat tona dhe të injoronim mjedisin mashkullor.
A ka pasur shumë meshkuj të dhënë pas femrave si në rastin e James Bond?
Jo. Bond nuk ka në fakt asgjë të përbashkët me një agjent të fshehtë britanik, edhe pse përfaqëson një të tillë.
Ju keni një jetë afektive me probleme. Keni rritur e vetme dy vajza pas divorcit. Cila ka qenë vështirësia më e madhe e një nënë-spiune?
Mospasja e orareve fikse: ndryshonin në mënyrë të vazhdueshme dhe nuk kisha mundësi që t‘u shpjegoja arsyen e mungesave të mia në ngjarjet e përditshme të jetës së tyre. Një herë m‘u desh të takoja një agjent rus në një apartament me time bijë që bënte detyrat e shtëpisë në dhomën tjetër. U ndava nga im shoq kur vajza e madhe ishte 10 vjeçe dhe për mua nisi zhgjëndrra e madhe e të gjitha nënave që rrisin fëmijë të vetme e në të njëjtën kohë punojnë. Kur u bëra figurë publike dhe gazetat nisën të shkruanin për mua, pasi zbuluan adresën e shtëpisë, në një moment kur IRA ishte shumë aktive në Londër, na u desh të ndërronim shtëpi. Vajzat e mia ishin 17 e 21 vjeçe dhe kishin truproje personale e mbi të gjitha nisën që të krijonin distancë nga shokët e të mos u besonin më verbërisht si më parë. Në njëfarë mënyre edhe ato u bënë agjente të vogla.
Sa "Liza" ka në shërbimet e fshehta britanike sot?
Në vitin 1996 ishin 50. Sot janë më pak. Profesioni konsiderohet në kohën tonë shumë më i rrezikshëm se më parë.
Si bëhen rekrutimet?
Është një punë si gjithë të tjerat. Vendet e punës publikohen në sajtin tonë në internet. Njëherë e një kohë preferoheshin persona të një moshe mbi të 30-at, ndërsa sot preferohen të rinjtë e shkolluar.
Çfarë mendoni për dosjet e armëve të shkatërrimit në masë në Irak, të cilat startuan edhe luftën në këtë vend?
Ishte një gabim i jashtëzakonshëm, një dëm i madh për shërbimet e fshehta angleze. Shërbimet sekrete nuk janë një shkencë ekzakte, por një imazh në lëvizje. Të tentosh ta përdorësh si armë për të bindur opinionin publik është e pamundur: pasi ekziston rreziku që informatat të jenë false.
Çfarë këshille do t‘u jepnit atyre që duan të merren me shërbimet sekrete?
Të mendohen mirë para se të vendosin të kenë një profesion të tillë.
Marre nga : Gazeta Shqip
