Ekspozoj Edi Hilën për të ndarë me publikun këto vlera të rralla. Vetëm duke ua dhënë të tjerëve emocionet e kësaj vepre të pashfaqur, ajo ka për të fituar plotësisht vlerën e vërtetë që mbart". Është zonja e Galerisë "Zeta" në Tiranë, Valentina Koçi, e cila paraqet nga sot në mbrëmje, në orën 18.30 dhe për gjithë muajin në vazhdim, "Vizatimet e pashfaquna, 1970-1989". Në këtë intervistë ai rrëfen historinë e një periudhe të vështirë të jetës së tij dhe nga ana tjetër pikëpamjet e artistit për lirinë e krijimit në një vend me kufij të shtrënguar politik dhe kulturorë.
Ndoshta në vitin 2009, 13 prej këtyre vizatimeve, pikturave dhe akureleve të cilat dëshmojnë së vepra që krijoi më pas Edi Hila ka një rrjedhë llogjike, pra nuk ishte e rastit ajo që ka bërë në periudhën e izolimit total, do të ekspozohen në qendrën e madhe të artit francez "George Pompidou" e cila e ka kontaktuar që tani artistin për ta pasur pjesë të ekspozitës së krijuesve të Evropës Lindore që krijuan në anën tjetër të Murit.
Për ç'arsye vizatimet kanë ngelur të pashfaqura?
Në atë kohë kuptohet që nuk ekspozoheshin dot. U mbyllën në një dosje dhe për vite me radhë gati-gati edhe për një moment, i harrova. Kur erdhi një situatë tjetër, problemi im ishte çfarë do të bëj tani e tutje. Filloi një periudhë kur po punoja me elementë të rinj sipas kërkesës që sillte koha, kështu që këto mbetën disi jashtë vëmendjes. Tani po i ekspozoj thjesht për t'i parë njerëzit, dhe unë për të kujtuar një periudhë, për të krahasuar më mirë veten me ç'kam bërë dhe ç'bëj sot. Në fund të fundit nuk është edhe jashtë procesit të punës time. Pavarësisht se duket si histori e një kohe, por bën pjesë në procesin e punës.
Në mënyrë shumë fragmentare kemi dëgjuar për një periudhe të jetës tuaj, për vendinku janë krijuar këto punë. Si u ndodhët në pularinë e Laprakës?
Kjo ekspozitë mund të trajtohet edhe në këtë mënyrë, duke përcjellë historinë dhe kohën e shkuar. Në përgjithësi gazetarët më janë drejtuar si një person që ka qenë në pulari, që ka qenë i dënuar, dhe asnjëherë nuk është përqëndruar vëmendja në vlerën e punës time, në aspektin profesional. Por gjithmonë është parë: ah, është ai që ka qenë në pulari. Ky është momenti i shkëputjes nga interesi për vlerën e mirëfilltë të veprës.
Megjithatë e shkuara është e pashmangshme në këtë ekspozitë.
Vitet 70 kanë qenë vitet e një "çlirimi" kur artistëve iu krijua një klimë më e përshtatshme, kur iu dha mundësia të jenë më të pafrikësuar për të shprehur atë çfarë mendonin qoftë në letërsi, qoftë në pikturë, për të përcjellë njëfarë shije që dilte jashtë konformizimit të kohës. Edhe unë si i ri isha pjesë e kësaj tendence, e këtij vrulli. Atëherë pikturova "Mbjelljen e pemëve", një pikturë e porositur nga Kuvendi Popullor. Isha unë i porositur dhe Fatmir Haxhiu. Fillimisht "Mbjellja e pemëve" u pëlqye shumë. Koincidoi me një ekspozitë "Nëndori" ku mori pjesë dhe Edison Gjergo me "Epikën e yjeve të mëngjesit". Ishin dy punë që tërhoqën vëmendjen, si në rrethin e artistëve si në rrethe zyrtare, kam parasysh këtu Lidhjen e Artistëve apo Komitetin e Partisë së Rrethit. Dukej sikur u erdhi mirë që ishin punë që çliroheshin pak nga kontraksionet e skemës dhe të realizmit socialist.
"Mjellja e pemëve" do të kritikohej më pas, apo jo?
Ishte viti '70-'71. Foto Stamo në atë raportin e tij kritikonte Fatmir Haxhiun për "Heronjtë e Hekalit" mos gaboj, dhe lëvdonte me superlativa "Mbjelljen e pemëve" dhe "Epikën e yjeve të mëngjesit". Ishte çudi si kishte mundësi të ndodhte një gjë e tillë. Atë pikturë e bleu menjëherë Galeria Kombëtare. Në vitin '73 ndodhën shumë ngjarje: Pleniumi IV, Festival i 11-të, dënimi i "Njollave të murrme" dhe i një serie veprash dhe artistësh. Këtu fillon kthesa. Enver Hoxha mbajti qëndrim për atë çka po ndodhte me rininë revolucionare, me alarmin se po prishej arti dhe morali i saj. Vepra ime u kritikua pasi ishte lëvduar.
Kështu, nuk kishte ditë të diel, nuk kishte raport nga ato që shkruante Kujtim Buza kryesisht, me rastin e pleniumeve, apo të konferencave që të mos përmendeshin dy vepra që kishin brenda një frymë perëndimore. Ky ishte momenti tragjik. Mbas kësaj, nuk jam i sigurtë me datat, fillojnë arrestimet e Edison Gjergos, e Maks Velos më vonë. Ishte një periudhë e tmerrshme arrestimesh e dënimesh. Unë punoja në televizion si skenograf i TVSH.
Çfarë ndodhi me ju?
Kujtoj, një ditë të bukur, një burrë me biçikletë që më thotë: Ju jeni Edi Hila? Hajdeni pas meje. Nuk duhet t'i flisni anjeriu gjatë rrugës. Dhe më çoi në Ministrinë e Punëve të Brendshme. Pas 40 ditë presionesh e shantazhesh, (ime shoqe, Joana, ishte shtatzënë, prisnim Klodin), më kërkojnë të bashkëpunoj me Sigurimin e Shtetit. Nuk pranova. Të nesërmen e kësaj kërkese jam thirrur nga Sekretari i Partisë në Televizion. Po vinte momenti kur meqë nuk pranova bashkëpunimin, ata do të merrnin masa. Më kujtohet edhe diçka. Në vitin 1973 shkova në Firence për një specializim nga ana e TVSH. Atje na shoqëruan miqtë e Partisë së Punës dhe si duket ishim nën kujdesin dhe nën kontrollin e tyre, pasi një nga akuzat që u ngritën ndaj meje, dhe kjo është shumë qesharake, ishte: "ti ke hypur në makinë me italianë".
U bë një mbledhje në televizion, folën të gjithë ata që ishin anëtarë partie, komunistë. Isha paralajmëruar një ditë më parë nga një grua, punonjëse në TVSH, se mbledhja do të bëhej për largimin tim nga puna. Më këshilloi që të ngrihesha i pari dhe të bëja autokritikë. Kështu ndodhi. Bëra autokritikë për pikturën, për tendencat. Mbas kësaj më mori shefja e kuadrit, më çoi në pulari, më veshi grykësen dhe aty punova për tre vjet e gjysmë.
Aty krijuat këto cikle. Kushdo që është i informuar për artin e realizmit socialist, do ta vërë re që s'kanë të bëjnë me kanonet e tij.
Shiko çfarë ndodh në atë kohë. Në të gjitha vendet e demokracive popullore, sidomos në një vend si Shqipëria, një vend tejet i ekstremuar në lidhje me problemet e politikës, arti ishte kapur në skemën e realizmit socialist. I binte që ti si artist të ishe përpara dy realiteve: një realitet artificial që ishte ajo që kërkonte partia, pra optimizmin revolucionar dhe një realitet i vërtetë ku jetoje si çdo njeri tjetër, si çdo shqiptar dhe që ishte raporti i tij me shtetin, me punën, me jetën, me mbijetesën, me varfërinë. E aq më tepër një artist që kishte dhe raportin me krijimtarinë. Normalisht çdo artist duhet të pasqyrojë atë që ndjen, atë që mendon, atë që ka nevojë ta shprehë. Kjo e dyta është shumë e vështirë dhe ishte shumë më e vështirë për atë periudhë. Kjo i takonte zgjedhjes që bënte artisti: të merrte përsipër që në krijimtari të mbante këtë qëndrim, të ishte një transmetues i realiteti, i asaj që ishte e vërteta e kohës apo të ishte një njeri që kryen një detyrë, që bën atë që i thotë partia, për të pasur një apartament, për të udhëtuar ndonjëherë me ndonjë delegacion jashtë shtetit, për të qenë i pëlqyer nga sekretarët e partive, nga lidhja e artistëve. Ky ishte problemi sipas mendimit tim, çështje zgjedhjeje. Sigurisht nuk mund të mburret asnjeri dhe të thotë që në atë kohë do të bëje të kundërtën dhe ti, në mënyrë të prerë, do të kishe bërë zgjedhjen e dytë, pa marrë në konsideratë atë pjesën e parë. Ti vetvetiu do të bëje diçka për një ekspozitë "Nëndori", sepse ndryshe të thoshin pse s'punon, të prisnin duart. Në këtë kuptim edhe unë kam pikturuar ndonjëherë për ndonjë ekspozitë, paçka se rrallë herë më kanë ekspozuar, sepse dihej, kisha qenë në pulari.
Kjo pjesa tjetër që ju shihni sot, kanë qenë skica, vizatime, që mendoj se jo në të gjitha rastet janë indiferente karshi problemit dhe që kanë buruar më tepër si formë ilustrimi të momentit apo të kohës. Në atë formim që kam pasur, në atë stad dhe cilësor po themi të artit tim, jam munduar që të kenë njëfarë angazhimi, të mos jenë skica të shpejta që bëhen aty për aty me një bllok në dorë. Nga kjo pikëpamje jam munduar ta bëj këtë punë edhe për një arsye tjetër: kjo ishte mënyra ime e të jetuarit të artit. Asnjëherë s'kam qenë dhe nuk jam, dhe s'mund të rri indiferent. Çdo gjë që shoh e verifikoj e diskutoj, për të parë a më shërben si material krijues apo jo.
Këtu "njeriu i punës" nuk e ka maskën që impononte skema, ndërsa në të tjera skica ju fusni fantazi në situata reale.
Kjo ndofta ka të bëjë me dëshirën e jashtëzakonshme për të arritur përmes artit një rezultat vlere. Në një realitet si ky, histori nga më të çuditshmet buronin nga jeta e atyre punëtorëve dhe e asaj ndërmarrjeje. Unë dhe ata ishim në një raport të veçantë, në kuptimin që unë kisha vajtur për riedukim, për të bërë punë të rënda, në një kohë kur ata nuk ishin të dënuar dhe bënin punë të rënda. Ky ishte paradoks që përbënte dhe të veçantën e marrëdhënies të cilën ata shpeshherë me intuitë e kuptonin dhe nuk pyesnin. Shpesh ata dyshonin, unë i një "lloji tjetër" vij në mes të një "lloji tjetër". Kjo përbënte thelbin e situatës ku ndodhesha. Duke marrë atmosferën, dekorin, siluetin, ekspresivitetin, lëvizjet, gjestin e krejt asaj performance, s'mund të ishe indiferent si artist, s'kishte si të mos ngacmoheshe. Kjo ishte e vërteta ime, ky ishte shqetësimi im profesional. Pjesa tjetër ishte detyrimi që duke qenë artist dhe anëtar i Lidhjes, duhej të jepja llogari se çfarë bëj unë. Dhe në qoftë se nuk punoja, nuk pikturoja partizanin, klasën punëtore, përfundimisht isha kundër Partisë së Punës, d.m.th që i binte të bëja gabimin e dytë. Në çdo ekspozitë "Nëndori" kam pregatitur në studio një kompozim të vogël, një pikturë që nuk pranohej. Ndërkohë punoja për hesapin tim dhe bëja diçka tjetër për të kaluar radhën. Aq shqetësues po bëhej ky moment saqë fillova të bëja dhe marangonzin, të punoja drurin, bëra dollapët e shtëpisë. Duhej zhvendosur vetja pak nga ajo që unë jam një njeri që nuk më punon mendja për tjetër kund, për ti krijuar komoditet kësaj krijimtarie që sheh këtu. Nuk kishte rrugë tjetër.
Cila ishte dritarja me botën, në ç'zonë të kulturës rrinit?
Para së gjithash, kjo është çështje intuicioni, është prirje natyrale për të kapuratë që duhet, për të marrë shembull nga ajo që duhet. Është cilësi prej natyre e çdo të riu që në mënyrë të vetvetishme thith atë çka përcjell koha në të cilën jeton. Personalisht kam pasur fat të madh që kam pasur profesor Danish Jukniun i cili në fillimet më ka transmetuar atë që duhet. Dhe unë kisha etje të asimiloj. Mendoj këto janë disa arsye që s'kanë një formë të mbyllur, të përcaktuar. Në këtë formë unë e shpjegoj, se s'ka si të jetë ndryshe.
Mbaruat Akademinë e Arteve në vitin 1967. Çfarë kuptuat kur dolët nga ato dyer brenda të cilave formimi ishte i kontrolluar dhe i kufizuar.
Dua të shtoj që për kohën që flasim problemi ishte për të kuptuar artin dhe kulturën edhe në mënyrë shkencore, për të njohur historinë e vërtetë të artit sepse në shkollë studionim deri tek impresionizmi dhe aspak më tutje. Kur u ktheva nga Italia solla me vete dy libra, "Historia sociale e artit" dhe "Avangarda artistike" që ishte një shpjegim shumë i detajuar duke filluar që nga impresionizmi e këtej. Atëherë u sqarova jashtëzakonisht. Kisha gjithnjë në dorë historinë sociale të artit e cila nuk bënte një interpretim në mënyrë të njëanshme vetëm për artin vizual, por e ndërtonte fenomenin artistik duke e krahasuar me të gjitha zhvillimet, politike, ekonomike dhe me historinë e madhe. Për mua kanë qenë esenciale këto dy momente për të kuptuar në mënyrë të vërtetë dhe më shkencore problemin dhe jo më përmes thashethemeve, përmes intuicionit.
Vizatimet të bindin se në thelb arti ynë nuk ka pasur problem vetëm mungesën së jashtmi të lirisë, sepse dihej që ajo liri nuk ekzistonte. Për të krijuar edhe në këtë mënyrë liria duhet të ishte së pari një urdhër i brendshëm.
Në fund të fundit kjo është krijimtari që i takon artit shqiptar. Unë jam artist shqiptar. Përtej nuancës apo dimensionit politik, mirë do të ishte për ta parë në raport tjetër problemin, në raport me kërkesën estetike që edhe artistë të tjerë e kishin dhe kanë bërë përpjekje. Them se ky moment kërkimi që u shfaq ndër artistët shqiptarë duhet studiuar si një moment i rëndësishëm për kulturën tonë. Kur nuk je vetëm je edhe më i besueshëm. Në qoftë se ajo ka qenë një situatë që fermenonte me ferment të kësaj natyre është shumë e rëndësishme për një studiues. Por, tek ne kjo punë nuk funksionon kështu.
Çfarë mendoni se nuk e bën të rastit krijimtarinë tuaj edhe pas kësaj epoke?
Nuk ka ndryshuar ndonjë gjë e madhe. Marrëdhënien time me artin përpiqem që ta ndërtoj përmes të vërtetës. Ju shihni, për shembull, aty është një portret i Joanës, ajo është shtëpia ime, ajo është gruaja ime. Në anën tjetër është një pikturë tjetër, është një kompjuter, një abazhur, janë bokset e fonisë. Ky është ambjenti im, kjo është fabrika ime ku kam punuar me këta punëtorë. D.m.th i jam referuar asaj me të cilën kam pasur të bëj dhe jam munduar ta ndërtoj përmes një raporti të drejtë dhe mundësisht ta ndihmoj artin tim duke e parë përmes së vërtetës. Kjo është. Ju e shihni që këto punë nuk kanë një stil. Ato i bashkon një element tjetër, që është e vërteta kur është fjala për kongresin e rinisë dhe e vërteta e një situate tjetër kur është fjala për Dekorin e qytetit. Nga pikëpamja e formës këtu nuk është shqetësimi që të njihet stili i Edi Hilës. Nuk ka qenë e kërkuar që tani duhet të jem i vërtetë. Besoj kjo më ka ardhur natyrshëm.
Përgjithësisht në çfarë gjendje vizatonit?
Janë vizatime pas pune. Ndoshta duhet thënë që ka qenë ankthi im që të mos kaloj një ditë pa punuar. Ky ka qenë shqetësimi. Pas pularisë unë shkova në Dekorin e qytetit. Ka pasur një rrezik se ndoshta në pulari ishte më mirë në kuptimin e profesionit se ti nuk merreshe me art. Kurse në Dekorin e qytetit i binte të bëje punët e propagandës të asaj kohe, dhe kështu pësoje një lloj deformacioni, shkarkoheshe me penelin në dorë gjatë ditës dhe kur vinte nata ti sikur e kishe harxhuar emocionalisht penelin, atë kënaqësinë e të vizatuarit. Në pulari kjo ishte e paharxhuar, e pakonsumuar. Një nga insistimet e mia ishte që të iki sa më shpejt nga Dekori, për të mos e penguar këtë freski.
Në një moment si këto është krijuar ajo tabloja në vaj e grave që duken herë si të gëzuara herë si në alarm, dhe që e keni përdorur për posterin e ekspozitës?
Këtu nuk ka situata tragjike. Përkundrazi nuk është reagim në mënyrë të njëanshme për të thënë ja, ky ishte njeriu që vuan, njeriu me halle. Për këtë arsye janë dhe të vërteta, sepse ata bënin dasma, festonin ditëlindje, në atë nivel që kishin, përmes asaj mënyrë të menduari e të shijuari të jetës, të krijimit të raporteve mes tyre. Pra vallëzonin, këndonin, ziheshin, qanin, qeshnin, si çdo njeri. Po kështu ua kishte prurë jeta, që punonin në pulari që nga ora 6 e mëngjesit deri në tre pasdite duke shkarkuar dhe ngarkuar thasë. Dhe përmes këtij procesi zbulohej dhe e qeshura dhe gëzimi i tyre dhe hidhërimi, dhe inatet dhe zilitë dhe çdo gjë siç ndodh në përgjithësi, me çdo njeri në botë. Këtu ti sheh atë skenë dhe thua po zihen apo po qeshin. Kjo verifikon atë që unë jam munduar të transmetoj një situatë të vërtetë. Pastaj, çfarë del nga pikëpamja politike, a ishte klasa punëtore ajo që vuante apo ishte klasa punëtore ajo që ishte dakord me regjimin, ky ishte një moment tjetër që ndoshta pastaj do ta kthente, do ta zhvendoste në një lloj propagande qoftë kundra, qoftë pro, por që nuk i bënte mirë artit.
Elsa Demo : Gazeta Shekulli
Ndoshta në vitin 2009, 13 prej këtyre vizatimeve, pikturave dhe akureleve të cilat dëshmojnë së vepra që krijoi më pas Edi Hila ka një rrjedhë llogjike, pra nuk ishte e rastit ajo që ka bërë në periudhën e izolimit total, do të ekspozohen në qendrën e madhe të artit francez "George Pompidou" e cila e ka kontaktuar që tani artistin për ta pasur pjesë të ekspozitës së krijuesve të Evropës Lindore që krijuan në anën tjetër të Murit.
Për ç'arsye vizatimet kanë ngelur të pashfaqura?
Në atë kohë kuptohet që nuk ekspozoheshin dot. U mbyllën në një dosje dhe për vite me radhë gati-gati edhe për një moment, i harrova. Kur erdhi një situatë tjetër, problemi im ishte çfarë do të bëj tani e tutje. Filloi një periudhë kur po punoja me elementë të rinj sipas kërkesës që sillte koha, kështu që këto mbetën disi jashtë vëmendjes. Tani po i ekspozoj thjesht për t'i parë njerëzit, dhe unë për të kujtuar një periudhë, për të krahasuar më mirë veten me ç'kam bërë dhe ç'bëj sot. Në fund të fundit nuk është edhe jashtë procesit të punës time. Pavarësisht se duket si histori e një kohe, por bën pjesë në procesin e punës.
Në mënyrë shumë fragmentare kemi dëgjuar për një periudhe të jetës tuaj, për vendinku janë krijuar këto punë. Si u ndodhët në pularinë e Laprakës?
Kjo ekspozitë mund të trajtohet edhe në këtë mënyrë, duke përcjellë historinë dhe kohën e shkuar. Në përgjithësi gazetarët më janë drejtuar si një person që ka qenë në pulari, që ka qenë i dënuar, dhe asnjëherë nuk është përqëndruar vëmendja në vlerën e punës time, në aspektin profesional. Por gjithmonë është parë: ah, është ai që ka qenë në pulari. Ky është momenti i shkëputjes nga interesi për vlerën e mirëfilltë të veprës.
Megjithatë e shkuara është e pashmangshme në këtë ekspozitë.
Vitet 70 kanë qenë vitet e një "çlirimi" kur artistëve iu krijua një klimë më e përshtatshme, kur iu dha mundësia të jenë më të pafrikësuar për të shprehur atë çfarë mendonin qoftë në letërsi, qoftë në pikturë, për të përcjellë njëfarë shije që dilte jashtë konformizimit të kohës. Edhe unë si i ri isha pjesë e kësaj tendence, e këtij vrulli. Atëherë pikturova "Mbjelljen e pemëve", një pikturë e porositur nga Kuvendi Popullor. Isha unë i porositur dhe Fatmir Haxhiu. Fillimisht "Mbjellja e pemëve" u pëlqye shumë. Koincidoi me një ekspozitë "Nëndori" ku mori pjesë dhe Edison Gjergo me "Epikën e yjeve të mëngjesit". Ishin dy punë që tërhoqën vëmendjen, si në rrethin e artistëve si në rrethe zyrtare, kam parasysh këtu Lidhjen e Artistëve apo Komitetin e Partisë së Rrethit. Dukej sikur u erdhi mirë që ishin punë që çliroheshin pak nga kontraksionet e skemës dhe të realizmit socialist.
"Mjellja e pemëve" do të kritikohej më pas, apo jo?
Ishte viti '70-'71. Foto Stamo në atë raportin e tij kritikonte Fatmir Haxhiun për "Heronjtë e Hekalit" mos gaboj, dhe lëvdonte me superlativa "Mbjelljen e pemëve" dhe "Epikën e yjeve të mëngjesit". Ishte çudi si kishte mundësi të ndodhte një gjë e tillë. Atë pikturë e bleu menjëherë Galeria Kombëtare. Në vitin '73 ndodhën shumë ngjarje: Pleniumi IV, Festival i 11-të, dënimi i "Njollave të murrme" dhe i një serie veprash dhe artistësh. Këtu fillon kthesa. Enver Hoxha mbajti qëndrim për atë çka po ndodhte me rininë revolucionare, me alarmin se po prishej arti dhe morali i saj. Vepra ime u kritikua pasi ishte lëvduar.
Kështu, nuk kishte ditë të diel, nuk kishte raport nga ato që shkruante Kujtim Buza kryesisht, me rastin e pleniumeve, apo të konferencave që të mos përmendeshin dy vepra që kishin brenda një frymë perëndimore. Ky ishte momenti tragjik. Mbas kësaj, nuk jam i sigurtë me datat, fillojnë arrestimet e Edison Gjergos, e Maks Velos më vonë. Ishte një periudhë e tmerrshme arrestimesh e dënimesh. Unë punoja në televizion si skenograf i TVSH.
Çfarë ndodhi me ju?
Kujtoj, një ditë të bukur, një burrë me biçikletë që më thotë: Ju jeni Edi Hila? Hajdeni pas meje. Nuk duhet t'i flisni anjeriu gjatë rrugës. Dhe më çoi në Ministrinë e Punëve të Brendshme. Pas 40 ditë presionesh e shantazhesh, (ime shoqe, Joana, ishte shtatzënë, prisnim Klodin), më kërkojnë të bashkëpunoj me Sigurimin e Shtetit. Nuk pranova. Të nesërmen e kësaj kërkese jam thirrur nga Sekretari i Partisë në Televizion. Po vinte momenti kur meqë nuk pranova bashkëpunimin, ata do të merrnin masa. Më kujtohet edhe diçka. Në vitin 1973 shkova në Firence për një specializim nga ana e TVSH. Atje na shoqëruan miqtë e Partisë së Punës dhe si duket ishim nën kujdesin dhe nën kontrollin e tyre, pasi një nga akuzat që u ngritën ndaj meje, dhe kjo është shumë qesharake, ishte: "ti ke hypur në makinë me italianë".
U bë një mbledhje në televizion, folën të gjithë ata që ishin anëtarë partie, komunistë. Isha paralajmëruar një ditë më parë nga një grua, punonjëse në TVSH, se mbledhja do të bëhej për largimin tim nga puna. Më këshilloi që të ngrihesha i pari dhe të bëja autokritikë. Kështu ndodhi. Bëra autokritikë për pikturën, për tendencat. Mbas kësaj më mori shefja e kuadrit, më çoi në pulari, më veshi grykësen dhe aty punova për tre vjet e gjysmë.
Aty krijuat këto cikle. Kushdo që është i informuar për artin e realizmit socialist, do ta vërë re që s'kanë të bëjnë me kanonet e tij.
Shiko çfarë ndodh në atë kohë. Në të gjitha vendet e demokracive popullore, sidomos në një vend si Shqipëria, një vend tejet i ekstremuar në lidhje me problemet e politikës, arti ishte kapur në skemën e realizmit socialist. I binte që ti si artist të ishe përpara dy realiteve: një realitet artificial që ishte ajo që kërkonte partia, pra optimizmin revolucionar dhe një realitet i vërtetë ku jetoje si çdo njeri tjetër, si çdo shqiptar dhe që ishte raporti i tij me shtetin, me punën, me jetën, me mbijetesën, me varfërinë. E aq më tepër një artist që kishte dhe raportin me krijimtarinë. Normalisht çdo artist duhet të pasqyrojë atë që ndjen, atë që mendon, atë që ka nevojë ta shprehë. Kjo e dyta është shumë e vështirë dhe ishte shumë më e vështirë për atë periudhë. Kjo i takonte zgjedhjes që bënte artisti: të merrte përsipër që në krijimtari të mbante këtë qëndrim, të ishte një transmetues i realiteti, i asaj që ishte e vërteta e kohës apo të ishte një njeri që kryen një detyrë, që bën atë që i thotë partia, për të pasur një apartament, për të udhëtuar ndonjëherë me ndonjë delegacion jashtë shtetit, për të qenë i pëlqyer nga sekretarët e partive, nga lidhja e artistëve. Ky ishte problemi sipas mendimit tim, çështje zgjedhjeje. Sigurisht nuk mund të mburret asnjeri dhe të thotë që në atë kohë do të bëje të kundërtën dhe ti, në mënyrë të prerë, do të kishe bërë zgjedhjen e dytë, pa marrë në konsideratë atë pjesën e parë. Ti vetvetiu do të bëje diçka për një ekspozitë "Nëndori", sepse ndryshe të thoshin pse s'punon, të prisnin duart. Në këtë kuptim edhe unë kam pikturuar ndonjëherë për ndonjë ekspozitë, paçka se rrallë herë më kanë ekspozuar, sepse dihej, kisha qenë në pulari.
Kjo pjesa tjetër që ju shihni sot, kanë qenë skica, vizatime, që mendoj se jo në të gjitha rastet janë indiferente karshi problemit dhe që kanë buruar më tepër si formë ilustrimi të momentit apo të kohës. Në atë formim që kam pasur, në atë stad dhe cilësor po themi të artit tim, jam munduar që të kenë njëfarë angazhimi, të mos jenë skica të shpejta që bëhen aty për aty me një bllok në dorë. Nga kjo pikëpamje jam munduar ta bëj këtë punë edhe për një arsye tjetër: kjo ishte mënyra ime e të jetuarit të artit. Asnjëherë s'kam qenë dhe nuk jam, dhe s'mund të rri indiferent. Çdo gjë që shoh e verifikoj e diskutoj, për të parë a më shërben si material krijues apo jo.
Këtu "njeriu i punës" nuk e ka maskën që impononte skema, ndërsa në të tjera skica ju fusni fantazi në situata reale.
Kjo ndofta ka të bëjë me dëshirën e jashtëzakonshme për të arritur përmes artit një rezultat vlere. Në një realitet si ky, histori nga më të çuditshmet buronin nga jeta e atyre punëtorëve dhe e asaj ndërmarrjeje. Unë dhe ata ishim në një raport të veçantë, në kuptimin që unë kisha vajtur për riedukim, për të bërë punë të rënda, në një kohë kur ata nuk ishin të dënuar dhe bënin punë të rënda. Ky ishte paradoks që përbënte dhe të veçantën e marrëdhënies të cilën ata shpeshherë me intuitë e kuptonin dhe nuk pyesnin. Shpesh ata dyshonin, unë i një "lloji tjetër" vij në mes të një "lloji tjetër". Kjo përbënte thelbin e situatës ku ndodhesha. Duke marrë atmosferën, dekorin, siluetin, ekspresivitetin, lëvizjet, gjestin e krejt asaj performance, s'mund të ishe indiferent si artist, s'kishte si të mos ngacmoheshe. Kjo ishte e vërteta ime, ky ishte shqetësimi im profesional. Pjesa tjetër ishte detyrimi që duke qenë artist dhe anëtar i Lidhjes, duhej të jepja llogari se çfarë bëj unë. Dhe në qoftë se nuk punoja, nuk pikturoja partizanin, klasën punëtore, përfundimisht isha kundër Partisë së Punës, d.m.th që i binte të bëja gabimin e dytë. Në çdo ekspozitë "Nëndori" kam pregatitur në studio një kompozim të vogël, një pikturë që nuk pranohej. Ndërkohë punoja për hesapin tim dhe bëja diçka tjetër për të kaluar radhën. Aq shqetësues po bëhej ky moment saqë fillova të bëja dhe marangonzin, të punoja drurin, bëra dollapët e shtëpisë. Duhej zhvendosur vetja pak nga ajo që unë jam një njeri që nuk më punon mendja për tjetër kund, për ti krijuar komoditet kësaj krijimtarie që sheh këtu. Nuk kishte rrugë tjetër.
Cila ishte dritarja me botën, në ç'zonë të kulturës rrinit?
Para së gjithash, kjo është çështje intuicioni, është prirje natyrale për të kapuratë që duhet, për të marrë shembull nga ajo që duhet. Është cilësi prej natyre e çdo të riu që në mënyrë të vetvetishme thith atë çka përcjell koha në të cilën jeton. Personalisht kam pasur fat të madh që kam pasur profesor Danish Jukniun i cili në fillimet më ka transmetuar atë që duhet. Dhe unë kisha etje të asimiloj. Mendoj këto janë disa arsye që s'kanë një formë të mbyllur, të përcaktuar. Në këtë formë unë e shpjegoj, se s'ka si të jetë ndryshe.
Mbaruat Akademinë e Arteve në vitin 1967. Çfarë kuptuat kur dolët nga ato dyer brenda të cilave formimi ishte i kontrolluar dhe i kufizuar.
Dua të shtoj që për kohën që flasim problemi ishte për të kuptuar artin dhe kulturën edhe në mënyrë shkencore, për të njohur historinë e vërtetë të artit sepse në shkollë studionim deri tek impresionizmi dhe aspak më tutje. Kur u ktheva nga Italia solla me vete dy libra, "Historia sociale e artit" dhe "Avangarda artistike" që ishte një shpjegim shumë i detajuar duke filluar që nga impresionizmi e këtej. Atëherë u sqarova jashtëzakonisht. Kisha gjithnjë në dorë historinë sociale të artit e cila nuk bënte një interpretim në mënyrë të njëanshme vetëm për artin vizual, por e ndërtonte fenomenin artistik duke e krahasuar me të gjitha zhvillimet, politike, ekonomike dhe me historinë e madhe. Për mua kanë qenë esenciale këto dy momente për të kuptuar në mënyrë të vërtetë dhe më shkencore problemin dhe jo më përmes thashethemeve, përmes intuicionit.
Vizatimet të bindin se në thelb arti ynë nuk ka pasur problem vetëm mungesën së jashtmi të lirisë, sepse dihej që ajo liri nuk ekzistonte. Për të krijuar edhe në këtë mënyrë liria duhet të ishte së pari një urdhër i brendshëm.
Në fund të fundit kjo është krijimtari që i takon artit shqiptar. Unë jam artist shqiptar. Përtej nuancës apo dimensionit politik, mirë do të ishte për ta parë në raport tjetër problemin, në raport me kërkesën estetike që edhe artistë të tjerë e kishin dhe kanë bërë përpjekje. Them se ky moment kërkimi që u shfaq ndër artistët shqiptarë duhet studiuar si një moment i rëndësishëm për kulturën tonë. Kur nuk je vetëm je edhe më i besueshëm. Në qoftë se ajo ka qenë një situatë që fermenonte me ferment të kësaj natyre është shumë e rëndësishme për një studiues. Por, tek ne kjo punë nuk funksionon kështu.
Çfarë mendoni se nuk e bën të rastit krijimtarinë tuaj edhe pas kësaj epoke?
Nuk ka ndryshuar ndonjë gjë e madhe. Marrëdhënien time me artin përpiqem që ta ndërtoj përmes të vërtetës. Ju shihni, për shembull, aty është një portret i Joanës, ajo është shtëpia ime, ajo është gruaja ime. Në anën tjetër është një pikturë tjetër, është një kompjuter, një abazhur, janë bokset e fonisë. Ky është ambjenti im, kjo është fabrika ime ku kam punuar me këta punëtorë. D.m.th i jam referuar asaj me të cilën kam pasur të bëj dhe jam munduar ta ndërtoj përmes një raporti të drejtë dhe mundësisht ta ndihmoj artin tim duke e parë përmes së vërtetës. Kjo është. Ju e shihni që këto punë nuk kanë një stil. Ato i bashkon një element tjetër, që është e vërteta kur është fjala për kongresin e rinisë dhe e vërteta e një situate tjetër kur është fjala për Dekorin e qytetit. Nga pikëpamja e formës këtu nuk është shqetësimi që të njihet stili i Edi Hilës. Nuk ka qenë e kërkuar që tani duhet të jem i vërtetë. Besoj kjo më ka ardhur natyrshëm.
Përgjithësisht në çfarë gjendje vizatonit?
Janë vizatime pas pune. Ndoshta duhet thënë që ka qenë ankthi im që të mos kaloj një ditë pa punuar. Ky ka qenë shqetësimi. Pas pularisë unë shkova në Dekorin e qytetit. Ka pasur një rrezik se ndoshta në pulari ishte më mirë në kuptimin e profesionit se ti nuk merreshe me art. Kurse në Dekorin e qytetit i binte të bëje punët e propagandës të asaj kohe, dhe kështu pësoje një lloj deformacioni, shkarkoheshe me penelin në dorë gjatë ditës dhe kur vinte nata ti sikur e kishe harxhuar emocionalisht penelin, atë kënaqësinë e të vizatuarit. Në pulari kjo ishte e paharxhuar, e pakonsumuar. Një nga insistimet e mia ishte që të iki sa më shpejt nga Dekori, për të mos e penguar këtë freski.
Në një moment si këto është krijuar ajo tabloja në vaj e grave që duken herë si të gëzuara herë si në alarm, dhe që e keni përdorur për posterin e ekspozitës?
Këtu nuk ka situata tragjike. Përkundrazi nuk është reagim në mënyrë të njëanshme për të thënë ja, ky ishte njeriu që vuan, njeriu me halle. Për këtë arsye janë dhe të vërteta, sepse ata bënin dasma, festonin ditëlindje, në atë nivel që kishin, përmes asaj mënyrë të menduari e të shijuari të jetës, të krijimit të raporteve mes tyre. Pra vallëzonin, këndonin, ziheshin, qanin, qeshnin, si çdo njeri. Po kështu ua kishte prurë jeta, që punonin në pulari që nga ora 6 e mëngjesit deri në tre pasdite duke shkarkuar dhe ngarkuar thasë. Dhe përmes këtij procesi zbulohej dhe e qeshura dhe gëzimi i tyre dhe hidhërimi, dhe inatet dhe zilitë dhe çdo gjë siç ndodh në përgjithësi, me çdo njeri në botë. Këtu ti sheh atë skenë dhe thua po zihen apo po qeshin. Kjo verifikon atë që unë jam munduar të transmetoj një situatë të vërtetë. Pastaj, çfarë del nga pikëpamja politike, a ishte klasa punëtore ajo që vuante apo ishte klasa punëtore ajo që ishte dakord me regjimin, ky ishte një moment tjetër që ndoshta pastaj do ta kthente, do ta zhvendoste në një lloj propagande qoftë kundra, qoftë pro, por që nuk i bënte mirë artit.
Elsa Demo : Gazeta Shekulli
