Shkrimtari i njohur italian, në një rrëfim ekskluziv për Rudina Xhungën, në emisionin "Shqip", në "Top Channel"
Më 1955, botoi përmbledhjen e parë me tregime "Pluhur mbi bar". Leonardo Sciascia e lexoi i pari dorëshkrimin, por u tërhoq nga botimi për të mos provokuar një skandal, për shkak të temës që 20-vjeçari trajtonte naivisht, por mjeshtërisht. 10 vite më pas, romani "Kalifa" kthehet në sukses ndërkombëtar. Libri bëhet film, drejtuar prej vetë Bevilacqua-s dhe në të luajtën Romy Schneider dhe Ugo Tognazzi. "Kalifa" u pasua nga të tjerë libra, çmime kombëtare, ndërkombëtare dhe shumë famë. Rreth 50 tituj e ndoqën, mandej, këtë sukses: poezi, tregime, romane, si "Misteret e Parmës", "Vitet shkatërruese", "Një zemër magjike", "Kureshtari i grave", "Përmes trupit tënd", "Eros", "Parma e skandaleve", "Histori të jetës sime" e shumë libra të tjerë, që e bënë Bevilacqua-n pjesë të panteonit të italianëve të mrekullueshëm. Dhe jo vetëm. Librat e tij janë përkthyer në Evropë, SHBA, Japoni e Kinë, ndërsa ribotimet pasojnë njëri-tjetrin. Por Alberto Bevilacqua nuk është vetëm shkrimtari i dashur i italianëve; është gjithashtu poet, kritik, skenarist dhe regjisor i shumë prej filmave, realizuar prej subjekteve të librave të tij. Eshtë intelektual i angazhuar, polemist i "Corriere della Sera", komentator i RAI-t. Eshtë një 74-vjeçar, që merr inat çdo gazetar, i cili provon ta pyesë për moshën dhe jo për librin e ri që ka që ka në dorë. Sepse, ai është Alberto Bevilacqua, klasiku italian i pa moshë.
Ju do të jeni i ftuar nderi në Panairin që do të bëhet këtë javë në Tiranë. Panairi i librit është një ngjarje artistike në Shqipëri. Ndërkohë, lexuesit tanë ju njohin nga "Kalifa", vepra juaj e rëndësishme. Po ju, i njihni lexuesit shqiptarë?
Jo, nuk është se i njoh lexuesit shqiptarë. Por është një publik që më bën shumë kureshtar.
Por, ama dini për Shqipërinë? Jemi kaq pranë.
Mendoj se di mjaftueshëm për Shqipërinë. Di për karakterin e popullit shqiptar. Kjo, ngaqë kam studiuar për Shqipërinë. Për një libër që do të përqafonte dhe historinë shqiptare, për një rini skandaloze në periudhën e Italisë së viteve 1920 deri në ditët e sotme. Ishte një mund shumë i madh dhe e lashë përgjysmë me luftën në Afrikë. Po, e njoh popullin shqiptar. Mbi të gjitha, njoh karakteristikat psikologjike të këtij populli, që më mahnitin shumë, sepse janë një shteg mes asaj që ka qenë shkëlqimi i Evropës dhe botës që ne njohim më pak, asaj që ka lidhje me epopenë e vende joevropiane. Por, nuk mund të them që e di ç‘mendim ka publiku shqiptar për mua.
Ky publik do t‘ju njohë më mirë nëpërmjet kësaj interviste. Kanë lexuar "Kalifën" dhe do të lexojnë disa nga librat tuaj, që do të jenë në panairin e këtij viti, në shqip, nga shtëpia botuese "Toena". Dhe do të mësojë që ju jeni një nga figurat më komplekse të letërsisë italiane, një klasik që keni lëvizur në terrene të ndryshme, me sensualitet poetik, një shkrimtar që ju pëlqejnë, ju blejnë dhe ju lavdërojnë në Itali dhe jo vetëm...
E di që me rastin e panairit do të dalë i përkthyer në shqip libri im "Sensi Incantati". Eshtë një libër i rëndësishëm, sepse jam përpjekur të bashkoj psikoanalizën evropiane, psikologjinë, depresionin evropian me kurën e Lindjes, ku kam qenë për një kohë të gjatë, Tibet, Kinë e Japoni. Eshtë një libër për bashkimin e kontinenteve të ndryshme. Besoj se ka dhënë një kontribut të madh në njohjen e lindjes së vërtetë në Evropë. Më erdhi mirë kur botuesi shqiptar më tha që ky do të ishte libri i dytë i përkthyer. Ne nuk kemi njohuri për shpirtin e vërtetë të Lindjes. Dhe është e rëndësishme ta kemi.
Në krye përdorët fjalën "depresion". Po tani, ka depresion? Në Itali, Amerikë, Shqipëri?
Me depresion nënkuptoj sëmundjen e depresionit. Unë jam biri i një nëne që ka qenë shumë depresive, ka qenë viktimë e kësaj sëmundjeje që ka prekur Italinë dhe jo vetëm. Ka qenë viktimë e periudhës, kur në Itali kuroheshin gratë, që kishin një ndryshim shumë të vogël psikologjik, pas lindjes ose për shkak të superndjeshmërisë së tyre. Futeshin në një lloj krematoriumi nëpërmjet një sistemi të kurimit të mendjes që nënkuptonte tortura. Ndaj, libri im i tregon të gjitha këto dhe është përpjekur të sjellë edhe në Evropë ato që janë ëndrra dhe imagjinata e popujve të lindjes, në veçanti të Tibetit.
Mendova se po flisnit për depresionin social?
Depresioni social ka qenë ka shumë shpesh pasojë e depresionit vetjak që ka prekur njerëzit. Ne shohim gjithmonë qeveritarët, zyrtarët, drejtuesit etj., në defektet e tyre të jashtme, defektet ose cilësitë e tyre, i gjykojmë si diktatorë apo mizorë. Por asnjëherë nuk i ekzaminojmë nga pikëpamja e gjendjes së brendshme shpirtërore. Depresioni është një mungesë besimi që individi ka te vetja. Nëse mendojmë për vdekjen e zgjedhur nga Musolini, që pas një jete si krijues i fashizmit, pranon të vishet si ushtar gjerman bashkë me dashnoren, për të shkuar drejt Zvicrës, me thesarin e shtetit, shohim se ky veprim nuk ka logjikë. Mjaftonte të hipje në atë tren, ku ishte Musolini, t‘i ngrije helmetën dhe t‘i thoshe: "Si ka mundësi?". Për mendimin tim, kjo është një formë e tmerrshme depresioni që kapi Musolinin.
T‘i kthehemi letërsisë, sepse ju jeni një poet, korrespondent, shkrimtar, kritik, regjisor…
Mbi të gjitha, unë jam një poet që është zhvilluar në narracion. Pika ime e fortë është poezia. Kam filluar të shkruaj shumë i ri. Poezi dhe tregime. Mendoj se kam shkruar në moshën 19-20-vjeçare një nga librat e mi të bukur "Polvere sull erba", ku tregoja për një masakër të madhe që ndodhi në lumin Po, ku unë kam lindur, në tokat që sot janë të ndara nga ide të veçanta politike. Tregova një histori, ku partizanët e së majtës dhe republikanët e së djathtës u ngatërruan mes tyre dhe u vranë mes tyre. Ishe dhe është, ende sot, një sekret shtetëror, trekëndëshi i kuq, trekëndëshi i vdekjes. Libri u sekuestrua, më ndaluan ta botoja, edhe pse shkrimtarët, si Sciascia, Pasolini, më kishin zbuluar dhe më admironin. Libri u botua gjashtë vjet më parë nga shtëpia botuese "Eunaudi". Kjo për mua ka qenë një plagë.
Por, megjithatë, nuk u tërhoqët, vazhduat...
Vazhdova pa kërkuar botues. 20 vjeç më ndodhi kjo fatkeqësi dhe vazhdova të shkruaj deri në moshën 30-vjeçare. Kam shkruar libra që dhe sot janë mes më të pëlqyerve. "Kjo dashuri", "Udhëtimi misterioz", sidomos "Një qytet në dashuri". Eshtë historia e qytetit tim, Parmës, i cili qe i vetmi që e mposhti diktaturën. Erdhi një çast kur një nga këta libra, "Një qytet në dashuri", u botua nga një shtëpi e vogël botimi e u bë i famshëm. Personazhi kryesor i protestës dhe i librit u mirëprit përsëri mes radhëve të së majtës. Nuk konsiderohej më një anarkist negativ.
Ju merr malli për Parmën?
Jo më, sepse Parma ime ka ndryshuar, mamaja ime ka vdekur. Parma për mua është një qytet i nostalgjisë. Parma është shumë e lidhur me lumin e madh. Atdheu im i vërtetë është lumi Po, ku kanë ndodhur shumë gjëra gjatë rrjedhës së shekujve dhe ku ka ende një mister të madh.
Ju jeni shumë i interesuar për misterin. Nga nisi e gjitha kjo?
Misteri ka qenë një nga temat e mia dhe një nga temat që ka tërhequr vëmendjen dhe të shkrimtarëve të mëdhenj botërore, sidomos të Borges dhe Ioneskos. Unë jetoja në një komunitet pranë Parmës, që quhet Legera, dhe ishte me njerëz ku s‘mund të mbështeteshe për të ardhmen, se mjaftonte një gjë e vogël për të shkatërruar gjithçka. Por kishte dhuntinë e parandjenjës, të parashikimit. Eshtë përhapur dhe në botë, duke dërguar cirqet e saj kudo. Më kujtohet që kur Garsia Markez donte të bëhej regjisor këtu në Romë dhe frekuentonte qendrën eksperimentale, e çuam atje. Të shihte cirkun e fundit, që kishte arritur deri në atdheun e tij. "100 vjet vetmi" , libri, që atij i dha Nobelin, lindi nga ky takim. Dante Aligeri, Petrarka etj., vinin atje për të bërë të ashtuquajturit eksperimente alkimike, të udhëhequra nga një piktor i madh si Xharino. Kjo anë misterioze, e errët, edhe nga protagonistët e mëdhenj të letërsisë, na shpëton ende. Unë jam përpjekur ta tregoj këtë faqe tjetër të historisë, letrare, përtej historisë politike sociale.
Çfarë keni treguar?
Kam treguar dhe gjërat më të vogla absurde të historisë. Një papë që nxjerr nga katedralja e Ferrarës eshtrat e Dante Aligerit, sepse mendon, dyshon, druhet prej tij. Apo Petrarka që ungjillëzonte gratë, por mbante një ditar sekret për transgresionet e tij seksuale. Ishte shtëpia e Petrarkës, Dantes dhe Xharinos. Në këto ambiente, ku misteri kishte hedhur rrënjë, unë kam lindur dhe jam formuar.
Shkrimtar bëhesh apo lind?
Jeta ime duket si një histori shekspiriane. Sepse Parma, qyteti im, ishte e ndarë në dy pjesë. Nga njëra anë ishte Parma e revolucionit, nga ana tjetër, Parma e pronarëve të mëdhenj të tokave. Mamaja ime ishte një emigrante nga Argjentina. Dashuronte tangon. Ishte një grua që bënte pjesë te të varfrit, komunistët, rebelët, pra ishte e majtë. Dhe ishte im at, që s‘u martua menjëherë me nënën time, ai ishte aviator. Kishte marrë pjesë dhe në "Transfluturimin Atlantik", që është një sipërmarrje e madhe, e drejtuar nga Italo Balbo, mareshali i forcave ajrore në kohën e fashizmit, dhe nga 33 të rinj që e ndiqnin. Flitet pak, sepse Balbo urrehet. Nëse Kolombi mbeti në histori, duke bërë të njëjtin udhëtim në det, pse të mos e kujtojmë këtë skuadrilje, që inauguroi qytetërimin e avionit?
Nga njëra anë ishte mamaja ime, që ishte, siç ju thashë. Që më lindi, më mbajti, më rriti, dhe nga ana tjetër ishte ky njeri, që gëzonte popullaritet të madh, mashkull i pashëm. I adhuruar nga gratë, i suksesshëm. Herë ishte, herë nuk ishte. Pra, jeta ime ka qenë e ndarë në dy pjesë. Kam kaluar një fëmijëri dhe adoleshencë shumë të vështirë. Shpesh, mamaja ime, që shtrohej herë pas here në klinika psikiatrike dhe qëndronte aty për një kohë të gjatë, nuk ishte. Babai im nuk ishte. Ajo që më ka ndihmuar ka qenë fakti se në moshën 13-14-vjeçare fillova të shkruaja. Shkruaja poezi bindëse, tregime bindëse, në një qytet ku kishte shumë njerëz të kulturuar. Parma ishte qendra e shkrimtarëve të mëdhenj të asaj kohe, në vitet ‘60. Duke lexuar ato që shkruaja, më ndihmonin, më qëndronin pranë. Po të mos kisha pasur këtë talent, do të isha çmendur.
Atëherë, do të thotë që letërsia e ndih, e rrit, e bën njeriun?
Po, letërsia dhe talenti krijues janë ato që e ndihmojnë njeriun. Ky fakt na bashkon me disa kafshë për të ribërë rrugën e natyrës. Talenti krijues është një nga talentet më të forta vetëmbrojtjes që mund të ketë një i ri.
Edhe diçka për Leonardo Sciascia-n. Kam lexuar që ai ka qenë fati juaj i parë?
Po, është e vërtetë. Isha shumë i ri, por kisha një emër, relativisht të rëndësishëm në qytet. Kishim krijuar dhe faqen e parë letrare të një gazete në Evropë. Pranë meje ishte një shkrimtar i ri dhe i rëndësishëm, që më donte shumë. Quhej Mario Kolombi Guidoti, që kishte lexuar librin tim, "Pluhur mbi bar". Pa më thënë gjë, ia kishte dërguar Leonardo Sciascia-s. Një natë, miku im më kërkoi që ta shoqëroja në një festë. Atë natë, pata një nga shenjat e para të parandjenjave që më shoqëruan gjatë gjithë jetës. I thashë që nuk mundesha. Për fat të keq, shkrimtari vdiq atë natë. Më pushtoi një dhimbje e thellë, prej së cilës nuk arrija të dilja. Po atë natë, mamaja ime, më tha: Është një burrë i veshur me të zeza, që nuk flet dhe që erdhi të të takonte. Ishte Leonardo Sciascia. U mundua shumë për librin tim "Pluhur mbi bar", por censura ishte më e fortë. Thjesht dhunonte një sekret shtetëror, që kishte rrethuar Musolinin në udhëtimin e tij të fundit dhe thesarin, që u zhduk në duart e politikanëve të ndryshëm. Edhe sot është një sekret që kërkohet të mos preket.
Por, ju flisni për këtë sekret...
Absolutisht, ashtu siç kam folur gjithmonë. Në atë kohë isha ende i ri. Por, një djalë që mbante mbi shpatulla procesin që ishte bërë ndaj të atit. Im at s‘duhej të ishte dënuar. Kjo masë duhej të kishte ndëshkuar fashistët, që kishin kryer krime, por ata që kishin kryer krime shkonin në Costa Azurra. Te qytetarët italianë, ky dekret u përdor për mëri, zili dhe gjëra të tjera. Kjo gjë më rëndonte, sepse një dezertori i merrnin shtëpinë, ia merrnin të gjitha, i poshtëronin. Kanë qenë vite të këqija. Më pas, Toliati e hoqi këtë dekret dhe gjërat u qetësuan. Ende i kujtoj të gjitha. Ende vuaj tronditjen nga libri im i parë, do të doja të ishte lexuar, sepse doli thuajse i përsosur nga një talent i ri dhe thuajse i pandërgjegjshëm. Kur munda ta botoja dhe ta lexoja, pa prekur asnjë rresht, kuptova që kisha shkruar një xhevahir të vogël dhe mund ta quaja veten shkrimtar.
Doja të dija, si ua kanë ngacmuar jetën personazhet e famshme që keni njohur dhe pasur pranë, si Garsia Marques, Horhe Luis Borhes, Romy Schneider, Çarli Çaplin, Pasolini, De Sika?
Kam pasur një mësues shumë të përpiktë. Ai më ka mësuar se ç‘duhej të bënte një shkrimtar i ri. Një shkrimtar i ri duhej të bëjë kujdes për realitetin që e rrethon, por mbi të gjitha për mësuesit. Mësuesit se janë të dashur, jo se janë të rëndësishëm. Unë kam qenë gjithmonë shumë besnik. E quaj veten një nxënës të një brezi të madh, që pastaj u zhduk me fundin e mijëvjeçarit. Unë kam qenë një nxënës. Kam bërë kinema, kam qenë ideator i personazheve të njohur. Nga Orson Wells te Borhes. Kjo më ka lidhur ngushtë me fatin e tyre. Më ka dhënë mundësinë që të më kuptonin dhe të më lexonin, interpretonin dhe në mënyrat e duhura. Kam qenë skenarist dhe për njerëz si Roselini, De Sika, që më kanë mësuar shumë dhe në planin letrar. Sepse mjafton një melodi për të kuptuar ç‘është harmonia e letërsisë. Kjo ka qenë karakteristika ime, se kam bërë pjesë në një brez të madh, jo vetëm italian. Edhe francez, amerikano-jugor. Nuk jam kufizuar kurrë me një ide të mbyllur vetëm brenda trurit tim, nuk kam jetuar kurrë si në një provincë të vogël.
Mbeten ende mjeshtrit e mëdhenj, letërsia e madhe, apo kohë e shkuar e gjitha?
Jo, ekzistojnë, por janë të izoluar. Nëse një i ri do të donte... ju, për shembull, më thatë: "Kam intervistuar me shumë interes Amos Oz, apo Pamukun. Ju keni shkuar te mjeshtrit. Por ata, tani janë të largët me njëri-tjetrin. Qytetërimi i sotëm e copëton shumë punën e shkrimtarëve. Ka degraduar bota e përkthimit. Në Amerikë, ndërmjetësuesit e përkthimit botojnë librat e atyre që duan ata. Edhe në Angli, po ashtu. Nuk është më ai rregull letrar që ka qenë dikur. Heminguej merrte çmimi "Nobel" sepse kaloi dhe në Itali. Edhe Garsia Markez e mori çmimin "Nobel" se kaloi përmes kulturës italiane. Sot, mjeshtrit janë përhapur në një univers shumë të gjerë. Kjo s‘u bën mirë as atyre dhe as të rinjve që do të donin të mësonin diçka. Dikur dinin ta vlerësonin realitetin si të bukur apo të shëmtuar. Sot nuk e dimë kush është. Nuk njohim realitetin që na pret. Kur unë frekuentoja shumë Lindjen, e kuptova që Orienti do të ndikonte në një mënyrë shumë të keqe, madje vrasëse mbi Perëndimin. Do të ndodhte ky ndryshim që do sillte shumë variacione, sepse bota dhe qytetërimi i njeriut ecën para edhe nëpërmjet modifikimeve.
Nëse unë lexoj kronikat e fundeve të perandorive të mëdha, apo të qytetërimeve të mëdha, asaj greke, bizantine, romake, janë njësoj me sot. Zvetënim total i seksualitetit, shprehje të dhunës, mungesë respekti ndaj botës femërore dhe pakujdesi ndaj kësaj bote. Jo mosinteresim, por pakujdesi. Por këto qytetërime u zëvendësuan nga të tjera, pak a shumë lineare. Ndërsa sot, jo! Ne rrezikojmë të zëvendësohemi nga shoqëri mafioze orientale që nuk respektojnë më asgjë. Ky është ndryshimi.
Ju dëgjoj dhe mendoj për shenjat. Besoni ju te shenjat?
Shikoni, unë kam dy diploma. Njërën diplomë e kam marrë në Parma. Nuk kisha para për të mbajtur veten, prandaj duhej të mbahesha me bursën e studimit. Kjo ishte diploma e drejtësisë. Pastaj, kur fillova të fitoja para, fillova të studioj për një diplomë shumë të mundimshme, të lodhshme, atë të astrofizikës. Ato që ishin cilësitë e mia perceptuese, që i kam trashëguar nga familja ime, sidomos gjyshja ime njihej për këtë gjë, u bashkuan në një njohje goxha të gjerë të botëve të mundshme dhe kozmosit. Prandaj, unë besoj te shenjat. Nuk është se besoj tek apokalipsi. E di që apokalipsi do të vijë, sepse ne kemi një sistem diellor, bëjmë pjesë në këtë sistem diellor, gjithçka që ka të bëjë me ne, bën pjesë në të. Ndërkohë që flas me ju, shpërthejnë e zhduken sisteme të ndryshme qiellore, dhe të tjerë lindin përreth nesh. Prandaj duhet të mjaftohemi edhe duke parë te ne shenjat e asaj që është e pafundme. Unë i besoj kësaj.
Por njerëzit nuk dinë t‘i lexojnë më shenjat, apo nuk duan t‘i lexojnë ato?
Sepse kanë frikë. Kanë frikë nga shenjat. Por te shenjat është gjithçka. Ne vetë, ju me hirin tuaj, unë me qenien time, jemi shenja. Pyes: Si ka mundësi që nxënësve në shkolla nuk u mësojnë ku jetojnë. Ku jetojnë? Sepse ata nuk e dinë ku jetojnë. Mbaj mend, që kur fillova të studioj astrofizikën shkaktoi habi të madhe. Më thanë, po ti, çfarë bën këtu? Unë u përgjigja: "Dua të mësoj!" Fillon nga kjo. Ke qenë ndonjëherë nga Milano në Romë, apo nga Roma në Tiranë? Po. Atëherë, këtë distancë që të duket e vogël, vendose në pozicion vertikal, dhe këtu fillon. Domethënë, nxënësit duhet të kuptojnë që ne jemi një esencë e vogël, në një esencë pa fund. Duhet t‘u mësosh si dhe ku. Sepse po të kuptohej kjo, gjithë ajo dhunë, gjithë ato teka, gjithë ajo injorancë, do të pakësohej jashtëzakonisht shumë. Nuk duhet të qëndrojmë kurrë horizontale, por vertikale.
Ikim nga shenjat dhe shkojmë te librat e mëdhenj, autorët e mëdhenj. Ju ndodh ndonjëherë të ndaleni e të flisni me ta, t‘i dëgjoni?
Kam lindur në Po, që është një lumë afër Parmës, në jug të Italisë. Dhe Zoti letrar i Atdheut tim, ishte Ariosti, që unë mendoj se ishte një autor gjigand. Pa Ariostin nuk do të ishte Servantesi, do të kishte shumë pak shkrimtarë klasikë. Mendoj shpesh për të. Ashtu si mendoj për shumë autor, duke bërë një kapërcim shumë të madh, siç është Simenoni, për shembull, të cilin unë e kam njohur. Një personazh i hidhur. Një personazh me shumë merita dhe vese. Këtu janë të dyja polet. Por edhe Simenoni, shumë tërheqës në përbërjen e tij... Mendoj shpesh për këtë personazh për të cilin unë kam shkruar shumë, ashtu si për Ariostin, i cili mund të kishte bërë gjëra sublime, por nuk i bëri sepse ishte shumë i kompleksuar deri në vdekjen e tij. Po, ka autorë që më shfaqen papritur dhe që i kujtoj me forcë të madhe. Më së shumti besoj, Borgesi.
Ju e keni pasur mik Borgesin. Madje ai ka folur për letërsinë tuaj...
Po, ka diskutuar për letërsinë time. E kam njohur mirë. Por njerëzit njihen atëherë kur duan të njihen. Kam pasur një shok shkolle, i cili shquhej nga ne që ishim pjesa e zakonshme për njohjet që kishte, për eklektizmin, për makinat e tij "Ferrari", dhe një ditë ma solli Borgesin m‘u para meje. Sepse ai e bleu Borgesin. Quhej Franco Maria Rici. Ishte një botues, një botues me shumë klas dhe më tha: A do ta njohësh Borgesin? Do ta njohësh! Kështu e njoha dhe kam kujtime shumë të bukura. Nuk janë letrare, por njerëzore. Ishte një ditë e paharrueshme, kur unë ia prezantova këtë poet të madh nënës sime dhe ata filluan të flisnin për tangon. Filluan të flisnin në orën dy pasdite dhe i mbaruan bisedat e tyre në mbrëmje. Ishin të gjitha për tangon dhe nëna ime ishte e pamposhtur kur flitej për tangon. Borges e bëri të lumtur nënën time.
Po ashtu më ka ndodhur me Çaplinin. Kur merresha me kinema, ishte një producent i madh që e donte Çaplinin me çdo kusht. Unë punoja për këtë producent dhe Çaplini erdhi në Itali e tha se donte të bënte një film timin të vogël. Dhe producenti tha: "Jo, ti nuk do ta bësh atë film të vogël. Unë të jap Sofia Lorenin, të jap Marlon Brandon, por nuk do ta bësh filmin tënd". Ai u dëshpërua. Cinizmi i producentëve kinematografikë është i madh. Më thotë: "Ma hiq qafe këtë, do të shohë qytetet italiane, shëtite, por të më lerë të qetë"! Atëherë unë çova Çaplinin të shikonte Firencen, e çova të shikonte edhe Parmën. E çova në sheshin e Parmës, që është një kryevepër e romakëve, ku Krishti u kërkon ndihmë njerëzve të thjeshtë. Po e shikoja dhe mendova, 100 metra më tutje ishte shtëpia e nënës sime. Nëna ima më kishte çuar të shikoja filmat e tij komikë dhe më thoshte: "Ai burri i vogël atje është një gjeni"! Pra, unë e çova Çaplinin në shtëpinë time. Nëna ime shtangu. "Më sjell njerëz në shtëpi dhe nuk më lajmëron të vishem si duhet?", tha ajo. Çaplini e kuptoi, mori çadrën dhe filloi të bënte ato lëvizjet e tij.
Keni ditur ta bëni të lumtur nënën tuaj?
Po. Ka qenë një qëllim i imi dhe një alibi. Sepse nëna ime ishte një grua me të cilën nuk kam mundur kurrë të flas. Mendja e saj ishte e mbyllur. Mund të thoshim vetëm: "Si je? Mirë. Më bëhet qejfi! Faleminderit"! Nuk mund të lexonte gazetat, as të shikonte televizor. Truri i ishte bllokuar, edhe pse ishte i jashtëzakonshëm. Vetëm në tri vitet e fundit të jetës së saj mundi ta vinte në përdorim trurin. Nëna ime ka qenë diçka shumë thelbësore për mua, jo vetëm se e dha gjithë veten e saj për të më mbajtur gjallë, dhe ndonjëherë kjo nuk më ka bërë të tregoj shumë mirënjohje, por sepse duke luftuar për nënën time unë kam luftuar në të vërtetë për lirinë. Është një nga gjërat më të rënda që mund të godasë një komunitet, një popull dhe një individ. Ta kesh trurin, të kesh ndjesitë, të kesh ndjeshmërinë dhe të mos i përdorësh dot, sepse një dorë negative të ndalon ta bësh. Qoftë kjo një diktaturë, qoftë diktatura e trurit tënd. Prandaj, për mua ka qenë një kauzë për shumë gjëra pozitive. Për udhëtimet që kam bërë në Lindje për të shpëtuar gjendjen e saj psikike, pra për shumë gjëra. Pastaj, kur vdiq më tha diçka që më përndjek. "Unë jam presje, ti je pikë". Unë nuk e di çfarë donte të thoshte, por them se fsheh një të vërtetë të madhe. Sepse kush u beson shenjave, beson që presja është një vazhdimësi, ndërsa pika duhet t‘i çojë gjërat deri në fund. Prandaj kam shkruar një libër që mendoj se është një ndër më të bukurit, "Ti që më dëgjon", ku unë deklaroj se besoj shumë që mund të flasësh me një qenie që ke dashur, por që nuk është më gjallë.
Në fakt është një libër shumë i bukur. E kam lexuar në italisht dhe shpresoj të vijë edhe në shqip...
Ashtu uroj dhe unë. Kur është një vepër e drejtë? Kur një emocion personal hyn në një harmoni që s‘ka asgjë të çekuilibruar. Besoj se ky libër dhe një tjetër më kanë ndihmuar shumë.
"Ti që më dëgjon" dhe "Ai që të tradhtonte"?
"Ai që të tradhtonte" ka qenë një shtojcë për babanë tim, për karakterin e tij. Unë kam pasur dy prindër shumë të ndryshëm. Por fati i madh i jetës sime ka qenë që herën e fundit i pashë pranë, duke folur. Mamaja, gjithë jetën ishte e përmbytur nga ndjenja e dashurisë, sepse e donte shumë tim atë. Edhe ai, pak nga pak, mësoi ta donte.
Në një intervistë tuajën lexova se jeni mosbesues ndaj grave. Por në librat tuaj unë s‘e kam ndeshur një gjë të tillë...
Jo. Dua të them se në Itali, kjo duhet theksuar, jam ndër shkrimtarët e parë që ishte i ndërgjegjshëm për faktin se figura femërore në mijëvjeçar është përdorur gjithmonë si mjet skenik. Femra është përdorur gjithmonë edhe nga shkrimtarët e mëdhenj. Edhe Manzoni e ka bërë këtë. Vetëm fretërit bëjnë përjashtim, për shembull: "Kronika e Salimbenit" e Adamit, lindur në qytetin tim, që është një libër fantastik dhe u është kushtuar grave që kanë sfiduar perandorin Frederik.
Çfarë kam bërë me "Kalifën"? Një veprim shumë të thjeshtë. Kam vënë një grua të drejtojë një operacion sindikate, të përmbysë një qytet. Kam transkriptuar terminologjinë e shprehive të grave. Mendoj se i kam dhënë shumë figurës femërore. Nga ana tjetër, në jetën time janë verifikuar disa fakte të tmerrshme. Unë isha një djalë i braktisur dhe më ndodhi një incident i rëndë. Kur isha gjashtë vjeç, një grua më përdhunoi. Mendoj se dhuna seksuale është një nga gjërat më të tmerrshme që mund të ndodhin dhe zakonisht ndodhin në moshën e brishtë. Sepse nuk bën pjesë në seksualitet. Bën pjesë në një vjedhje mizore, se gjithçka ndodh shumë shpejt, si fyerje për ekzistencën. Ai episod ka lënë shenjë në jetën time. Nuk jam mosbesues ndaj grave, por kur feministët më thoshin se meshkujt përdhunojnë gratë, u thosha: Ka edhe raste përdhunimi nga gratë. Unë isha shembulli. Por mosbesim ndaj grave s‘kam pasur kurrë.
Po "mafia e grave" atëherë, pse e keni përdorur këtë frazë?
Unë isha në Nju Jork për të xhiruar një film ku luante Alberto Sordi, që titullohej "Vëllai im Anastasi". Ishte një film për vëllanë e Albert Anastasit, një mafioz në Nju Jork. Interesohesha, informohesha për qendrat mafioze të Amerikës. Më ftuan për darkë në shtëpinë e Don Vito Genovezes, që atëherë ishte Kumbari. Ai më propozoi të shkruaja një histori për familjen e tij. Unë, pak frikacak, por nuk pendohem aspak, i thashë: "Jam italian, jam i ri. Nuk e bëj dot". Ai më tha: "Mirë, unë të respektoj. Por ta dish që ka tre mafie. E para është mafia e kishave. E dyta mendoj se jemi ne, por jo, është mafia e grave. Luftojnë me njëra-tjetrën, por në çastin e duhur janë afër. Të tretët jemi ne". E ka përdorur Don Vito Genoveze frazën "mafia e grave", jo unë.
A mund të flasim pak për gratë, për disa lloj grash? Për shembull, gruaja bashkëshorte, çfarë është?
Unë s‘kam pasur martesë të lumtur. Mendoj se gruaja dhe burri s‘mund të përkufizohen me "bashkëshort" apo "bashkëshorte". Unë i urrej institucionet, sepse imponojnë gjëra. Si mund t‘u thuhet dy të rinjve, dy qenieve njerëzore, që të qëndrojnë bashkë deri sa vdekja t‘i ndajë? Revolucioni i jetës është i tillë që bazohet vetëm në mirëkuptim, në kuptimin e zhvillimeve të tjetrit, në harmoni. S‘mund të jetë një imponim institucional. Për mua, bashkëshort dhe "bashkëshorte" s‘do të thotë asgjë. Janë dy persona që mund të qëndrojnë bashkë gjatë, si shokë, si një burrë dhe një grua. Jo, unë nuk besoj te martesa.
Po një ish-bashkëshorte, çfarë është?
Një ish-bashkëshorte është një grua që urren. Unë kam pasur një ish-bashkëshorte me karakter të thellë dalmat. Mendoj se i kam dhënë shumë, por ishte shumë nevrastenike. Ndoshta prandaj u martova me të. Nevrastenia është fryt i ndryshimeve që unë i kam njohur mirë. Duke shoqëruar mamanë time në klinikat psikiatrike, e duke i qëndruar gjithnjë pranë, kuptova se nevrastenia kurohet, kurohet me shumë dashuri. U përpoqa ta bëja edhe me gruan time, por nuk ia dola dot mbanë. Mbase kisha harxhuar gjithë dashurinë për nënën.
Nevrastenia nuk është vetëm te një grua, te një burrë, është në një sistem. Ajo krijoi dhe nazizmin. Nazizmi ka lindur nga nevrastenia.
Po e dashura e një jete, çfarë është?
Një shoqe e shkëlqyer. Nëse një grua është e dashura e një burri për vite të tëra, do të thotë që mes tyre ka eros. Unë i jap rëndësi erosit, jo seksualitetit, që është tjetër gjë. Erosi është seksualiteti i filtruar nga sensualiteti dhe që përdoret për t‘u kuptuar, si në intimitet, ashtu dhe në atë që paraprin dhe vijon intimitetin. E dashura e një jete është një protagoniste shumë e madhe e jetës tënde.
Po gruaja që ke tradhtuar, çfarë është?
Unë jam përpjekur të mos tradhtoj. Përvojat negative më kanë hequr ankthet në lidhje me seksin. Deri në moshën 14-15 vjeçare kam jetuar në një ambient të shëmtuar dhe të dhunshëm. Në një shtëpi publike. Kur mbeta vetëm, i braktisur nga nëna e sëmurë dhe babai gjithmonë i ikur, Ligabue, piktori, jo këngëtari, një mik i familjes, më çoi te kjo shtëpi dhe u tha atyre grave: "Jepini për të ngrënë djalit". Megjithatë, kjo përvojë më ndihmoi të mos jem kurrë viktimë e ankthit prej aktivitetit seksual. Kam qenë gjithmonë në gjendje të dominoj dimensionin e seksualitetit.
Po femra putanë, çfarë është?
Nuk është asgjë. Këtu në Itali ka pasur masa qesharake. Për shembull, u vihej gjobë prostitutave në rrugë. Femra e përdalë është viktimë e një maskiliteti jonormal dhe kriminal. Vënia e gjobave i hoqi nga rrugët dhe i çoi në duart e mafiozëve, që sjellin vajza nga të gjitha anët dhe gjendja është përkeqësuar, në vend që të përmirësohej. Episodi i parë që xhirova për Sergio Sabatinin, si regjisor, i cili titullohej "Misteret e Romës", fliste pikërisht për mbledhjen e prostitutave romake në agim. Kam qenë dëshmitar i faktit që gruaja putanë nuk ekziston. Ajo është krijuar dhe shtrembëruar nga meshkuj të tmerrshëm.
Po femra të cilës i thuhet "jo", çfarë është?
Po, kjo më ka ndodhur, sepse gjithmonë më ka bezdisur fakti që të përfitoja edhe në situata të favorshme. Është e vështirë për një mashkull apo një femër që në ambiente provinciale, siç janë ato italiane, ka pasur sukses që në fillim. Ka çaste kur pyetja është thelbësore. Mashkulli ose femra, në këtë rast femra, vjen me mua për atë që përfaqësoj, apo për atë që jam? Ky është një dyshim i thellë, prandaj, ndonjëherë më ka ndodhur të shmang marrëdhënie joshëse, sepse kuptoja që nuk isha unë me të metat e mia mashkulli në lojë, por ai që mund të përfaqësoja. Dhe nuk më pëlqente. Besoj se kjo i ndodh edhe një gruaje.
Po gruaja që nuk ke pasur kurrë, çfarë është?
Gruaja që nuk ke pasur kurrë... është ajo që vizaton në mendje edhe sot, kur nuk të merr gjumi, kur ndihesh vetëm, është ajo që të kupton ty dhe të metat e tua me një altruizëm që më pas ia shpërblen. Është gruaja që bën pjesë në monadë. Ju jeni një femër shumë e hijshme, unë jam ulur përballë jush, por s‘duhet harruar kurrë që kemi qenë pranë dhe që kemi qenë një. Monada ishte një. Monada ishte mashkulli dhe femra dhe lindte si pjesë e gjenezës. Këtë e harrojmë. Ishin ujërat, sigurisht. Mjaftoi një devijim i ozonit. Për herë të parë u shfaq gjaku në tokë. Nëse nuk e shohim kurrë nga ky këndvështrim, nëse nuk mësojmë disa gjëra nga historia jonë, nuk do ta kuptojmë kurrë pse ka një tërheqje mes një burri dhe një gruaje. Kemi qenë shumë të bashkuar, ishim një gjë e vetme. Vetëm Bibla i ka marrë me mend këto gjëra, çuditërisht. Bibla përmban zbulime shkencore mbresëlënëse. Ajo pohon që Adami është hermafrodit, nuk është mashkulli. Gruaja u shkëput prej brinjës së tij. Pastaj është lënda e zezë. Gjëja më interesante që kam parë në një observator në Delhi, është një yllësi gjithë ngjyra si një diamant. Pastaj është një gojë e zezë që e ha dhe e merr me vete. Ende s‘kemi arritur të mësojmë ç‘është lënda e zezë, por Bibla e thotë. Është gruaja e zezë. Gruaja që u shkëput nga brinja e Adamit. Kjo është origjina jonë.
E mbyllim bisedën për gratë, apo do më tregoni diçka për gruan me të cilën ndani veten këto kohë?
Unë besoj shumë te sensualiteti. Teoria ime është kjo. Tërhiqemi nga njëri-tjetri vetëm se kemi brenda elementë, qeliza të vogla, që janë të ngjashme. Në përgjithësi, është një grua që ka pasur një të kaluar të mundimshme, që ka vuajtur si unë, që ngjan me mua. Gruaja është thelbësore. Por duhet kërkuar që shoqja jote të jetë e ngjashmja jote. Vetëm se mashkulli nuk e mendon shumë këtë.
Po ta përmblidhnit me një fjalë të vetme, çfarë apo kujt i kushtohet vepra juaj?
Thelbi i veprës sime mund të jetë titulli i librit të fundit me poezi që kam botuar: "Duet për një zë të vetëm". Sforcimi për të bërë të kuptohet që jeta jonë s‘mund të jetë vetmitare, por që duhet të përpiqemi të integrohemi gjithmonë; ose "Në këtë dashuri", që është një titull i imi, jo dashuri retorike, por e vërtetë; ose një ide komuniteti; ose një ide e ne të gjallëve dhe atyre që nuk jetojnë, por janë ekzistentë. "Duet për një zë të vetëm" është një marsh i dyfishtë që duhet të kemi. Të mos jemi kurrë të papajtueshëm. Duhet të jemi pak jashtë logjikes. Duhet të vëmë re gjërat e vogla që s‘i shohim më. Sot drama jonë nuk është të kërkojmë dramat, por të shijojmë gjërat e vogla. Libri im i parë, romani "Pluhur mbi bar", flet për faktin se dhe në një zonë të ashpër urbane kishte gjithmonë një miqësi, një lidhje dashurore, sensuale. Duhet të besojmë te kjo, ndryshe s‘jemi asgjë.
Po shkruani diçka ndërkohë?
Kam ndërmend diçka. Unë shkruaj duke u përpjekur të bëj kartonë, siç thoshte Mikelanxhelo. Ai, para se ta bënte një kube, më parë e vizatonte, e studionte me vëmendje. Një libri duhet t‘i hysh në brendësi. Po hyj në brendësi të një libri që do të jetë libri im i fundit. Historia e një krijuesi që shkruan kujtimet e tij. Nga njëra anë tregon jetën e tij, me shenja. Pastaj, shenjat i kujton si elementë të veprës së tij. Vepra është imagjinata e jetës që jetojmë. Jeta që jetojmë është vepra dhe imagjinata. Mendoj se është një rrugë e re dhe shpresoj ta bëj. Ndërkohë, po studioj dhe shkruaj shumë poezi. Më ngushëllon shumë të shkruaj poezi.
Shumë poezi, shumë libra. Ju mungon një fëmijë?
Më ka munguar gjithmonë. Po si mundet një njeri që ka jetuar një fëmijëri si ajo e imja, që ka parë lindjen e tij të lidhur me shumë drama, sëmundja e mamasë sime, braktisja... si mund të dojë një fëmijë? Fëmija lind nga dëshira për t‘u pasqyruar jashtë. Kur flisja për lirinë e dëshirës, doja të thosha që s‘mund t‘i lësh shenja njeriu deri në atë pikë sa të mos ushtrojë lirinë e dëshirës. Nuk është e mundur.
Si mund të kesh një fëmijë, kur ke jetuar një fëmijëri dhe adoleshencë të mbushur me padrejtësi dhe mizori. Unë nuk e di. E kam pyetur veten kur kaloja në Afrikë dhe shikoja ata fëmijë të trajtuar mizorisht, të braktisur, thosha me vete: "Kush e di nëse nesër ndonjë prej tyre do të ketë dëshirë të lindë fëmijë". Kam qenë gjithmonë shumë i prerë në lidhje me lindjen. Njeriu duhet të lindë në një terren të përkryer, jo në një terren të goditur nga bombat.
Por terrenet e përkryera nuk ekzistojnë...
Ekzistojnë.
Ku?
Besoj se shumë pak njerëz kanë pasur një fëmijëri të dhunuar, falë Zotit. Shumë pak vetë kanë parë nënën që i ka lindur, me një tik nervor, të punojë deri sa t‘i shterojnë fuqitë, të hyjë e të dalë nga klinika. Është një ndjenjë faji që mban përbrenda. Pastaj largohet, por kur ndodh, është vonë.
Atëherë, duhen sjellë në jetë fëmijë të lumtur?
Jo, duhen sjellë në jetë fëmijë që mund të shijojnë lirinë e dëshirës. Sa gjurmë të vjetra dhe të gabuara u kalojmë fëmijëve? Mamaja ime më ka lënë gjurmë nga sëmundja e saj mendore. Më është dashur të luftoj.
Çfarë është më e rëndësishme në jetë? Të rrezikosh, të tentosh, apo të mos guxosh për të mos lënduar të tjerët dhe veten?
Të rrezikosh nuk do të thotë patjetër t‘u bësh keq të tjerëve, por t‘u bindesh nevojave të tua. Besoj se t‘u bësh keq të tjerëve për të arritur qëllime personale është diçka e tmerrshme, por këtë e them ashtu siç them dhe që gjithmonë kam pasur frikë të bëj fëmijë. Bota sot jeton duke dhënë goditje sa majtas, sa djathtas, por unë s‘jam i aftë t‘u bëj keq të tjerëve për të arritur qëllimin tim. Më kujtohet kur isha te "Corriere della sera" dhe ishte "P2" një realitet i veçantë mafioz dhe duhej të regjistroheshe aty për të bërë karrierë. Unë nuk u regjistrova dhe kam kaluar peripeci të mëdha. Atë që e arrij, dua ta bëj me meritën time, pa i bërë keq njeriu. Me këtë dua të them që jam plotësisht dakord me një parim të Krishtit që thotë: "Shkundni pluhurin nga rrobat, sapo dikush përpiqet t‘ua hedhë". Dhe unë besoj verbërisht në nevojën për hakmarrje, ndaj njerëzve të ligj, plehra. Ata nuk duhen trajtuar mirë, por duhen ndëshkuar.
Dua ta mbyll këtë intervistë jo me frazën për njerëzit e ligj, por me diçka të bukur. Ndodhin edhe gjëra të bukura, apo jo?
Sigurisht! Sensualiteti është diçka shumë e bukur. Të bën të ndjesh rëndësinë e qiellit, një ambienti, një intuite artistike. E bën një burrë të ndjejë rëndësinë e një gruaje dhe një grua rëndësinë e një mashkulli. Të bën të kuptosh që mund të kesh një bashkëbisedim me atë që ekziston, me jetën. Sensualiteti është gjëja më e fortë. Qelizat e sensualitetit janë pranë atyre të krijimtarisë. Sensualitet do të thotë të jesh mirë edhe fizikisht. Do të thotë që grimcat e fundit që ne kemi janë mirë. Për shembull, kur një grua ka probleme të thella, qelizat e vogla çmenden, gjithmonë në pikat e lindjes. Qelizat e vogla janë ato që rregullojnë jetën. Sensualiteti përbëhet nga qeliza të vogla dhe duhet të kujdesemi që t‘i respektojmë ato. Brenda nesh ka banorë të tjerë. Duhet të kujdesemi që këta banorë të jetojnë mirë në mbretërinë tonë.
<nga : Gazeta Shqip
