29 Janar 2026

Si arriti një grua britanike karizmatike, por e varfër, të bëhej udhëheqëse e sektit fetar progresist të njohur si “Shakers” – ta çonte atë në Amerikë dhe të frymëzonte mijëra njerëz ta ndiqnin?

Sektori i krishterë i shekullit XVIII i njohur si Shakers sot njihet më së shumti për kontributet e tij me ndikim në mobilim, dizajn dhe arkitekturë. Ajo që dihet më pak është se sa jashtëzakonisht radikalë ishin Shakers. Shumë përpara kohës së tyre, ata përqafuan barazinë gjinore, jetën komunitare, pacifizmin dhe qëndrueshmërinë. Ata gjithashtu ishin pionierë të shërbimeve sociale në Amerikë, u ofruan strehë grave të dhunuara dhe liruan afrikano-amerikanë të skllavëruar. Dhe më pas ishte këmbëngulja e tyre për beqarinë dhe shfuqizimin e martesës.

Edhe sot, idealet e Shakers duken të guximshme – dhe shumë prej tyre mund të gjurmohen te udhëheqësja e pazakontë e këtij lëvizjeje fetare, Ann Lee, e lindur në Britani. Ajo ishte një grua analfabete që u rrit në varfëri, e megjithatë arriti të bindë mijëra njerëz të ndiqnin mësimet e saj. Si ia doli?

Megjithëse nuk la pas asnjë shkrim, dëshmitë e ndjekësve të saj e përshkruajnë atë si një figurë jashtëzakonisht karizmatike dhe bindëse. “Të gjitha rrëfimet për [Lee] flasin për këtë përkushtim të zjarrtë ndaj kauzës së saj”, thotë regjisorja Mona Fastvold.

Sot, Fastvold ka bashkëshkruar dhe ka drejtuar një muzikal historik, The Testament of Ann Lee, ku Amanda Seyfried interpreton rolin e Lee. I përshkruar nga Fastvold si një “ritregim spekulativ” i historisë së Lee, filmi ndjek jetën e kësaj figure karizmatike – nga fëmijëria e saj e varfër në Mançester, Angli, te shndërrimi në udhëheqëse të Shakers dhe çuarja e lëvizjes në Amerikë, deri te vdekja e saj në moshën 48-vjeçare.

Idetë progresiste të Lee e kanë intriguar Fastvold që në fillim. “Më mahniti vërtet fakti që ekzistonte kjo grua me ide kaq radikale dhe që ajo ishte pjesë e historisë amerikane”, i thotë Fastvold BBC-së.

E lindur në vitin 1736 në Mançester, fëmija e dytë nga tetë, Ann Lee nuk pati arsim formal. Pas disa punëve, përfshirë një periudhë në një fabrikë tekstilesh, në moshën 22-vjeçare ajo iu bashkua një sekti anglez të quajtur Shoqëria Wardley. Të quajtur fillimisht “Kuakerët që Dridhen” për shkak të vallëzimeve dhe këngëve ekstazike gjatë adhurimit, grupi më vonë u bë i njohur si “Shakers”. Si një grup protestant, Shakers besonin se ardhja e dytë e Krishtit do të ishte në formë femërore dhe se Lee e mishëronte këtë ardhje të dytë. Ata gjithashtu besonin se burrat dhe gratë ndajnë të njëjtat përgjegjësi ndaj njëri-tjetrit dhe ndaj botës.

Në vitin 1762, Lee u martua me Abraham Standerin, një farkëtar. Ata patën katër fëmijë, të cilët të gjithë vdiqën në foshnjëri. Pas vdekjes së fëmijës së saj të katërt, Lee u bë më aktive në Shoqërinë Wardley. Me rritjen e angazhimit të saj, Shakers u bënë më të zjarrtë dhe filluan të sulmonin shërbesat e kishave rivale. Lee besonte se banorët e Mançesterit po korruptoheshin nga Kisha e Anglisë dhe në një moment e quajti atë të mallkuar.

“Të ishe grua në këtë periudhë historike ishte tmerr. Nuk kishe asnjë autonomi. Në thelb, qëllimi yt ishte të lindje fëmijë”, thotë Mona Fastvold.

Në vitin 1770, Lee u burgos për 30 ditë në Mançester për prishjen e një shërbese tjetër kishtare. Gjatë burgimit, ajo pati një parandjenjë se beqaria ishte çelësi i pastërtisë dhe se do të bëhej themeli i Shakers. Katër vjet më vonë, Lee pati një tjetër parandjenjë se duhej ta themelonte sektin në Amerikë. Më 10 maj 1774, Lee dhe një grup i vogël ndjekësish, përfshirë vëllain e saj William Lee dhe bashkëshortin e saj, u nisën nga Liverpuli drejt Nju Jorkut. Dy vjet më vonë, Shakers themeluan një komunitet në Niskayuna, pranë Albany-t.

Besime që thyenin normat

Kur Lee dhe mbështetësit e saj mbërritën në Amerikë, e cila ishte në prag të Luftës Revolucionare (1775–1783), qëndrimi i tyre i palëkundur pacifist ngjalli shpejt dyshime dhe polemika. Lee u akuzua se ishte spiune britanike dhe u burgos kur refuzoi të bënte betimin e besnikërisë ndaj shtetit të Nju Jorkut. Duke pretenduar se një akt i tillë binte ndesh me bindjet e saj, Lee kaloi muaj në burg, derisa guvernatori George Clinton kërkoi lirimin e saj. Lee dhe Shakers të tjerë u ngacmuan dhe u sulmuan gjithashtu nga turma për shkak të besimeve të tyre.

Lee vdiq në vitin 1784, dhjetë vjet pasi mbërriti në Amerikë. Disa besojnë se plagët e marra nga rrahjet kontribuuan në vdekjen e saj. Megjithatë, shumë kohë pas vdekjes së saj, ndikimi i “Nënës Ann”, siç e quanin ndjekësit, vazhdoi të rritej. Deri në vitin 1850, në SHBA kishte rreth 5,000 Shakers.

Një nga tiparet përcaktuese të Lee ishte besimi i saj që thyente normat për barazinë gjinore dhe shoqërore. “Të gjithë shiheshin si vëllezër dhe motra për njëri-tjetrin”, thotë Elizabeth De Wolfe, profesore e historisë në Universitetin e New England dhe autore e librit Shaking the Faith: Women, Family, and Mary M Dyer’s Anti-Shaker Campaign.

“Rimendimi i strukturave familjare dhe shoqërore dhe krijimi i kësaj utopie ku ekziston një mënyrë krejtësisht e re për të jetuar dhe bashkëjetuar… [Lee] duhej të shpikte diçka drastike për ta ripërcaktuar këtë. Vëllai dhe motra janë të barabartë; burri dhe gruaja nuk janë”, thotë Fastvold. Megjithatë, në vitet pas udhëheqjes së Lee, Shakers ruajtën disa ndarje tradicionale gjinore. “Si brenda ashtu edhe midis komuniteteve Shaker ekzistonte një hierarki. Struktura e udhëheqjes dhe vendimmarrjes ishte hierarkike”, thotë De Wolfe.

Siç thekson Fastvold, Lee jetoi në një shoqëri patriarkale, ku trajtimi i neveritshëm i grave ishte i zakonshëm. “Natyrisht, të ishe grua në këtë periudhë historike ishte tmerr”, thotë Fastvold. “Kështu ishte jeta. Nuk kishe asnjë autonomi. Konsideroheshe pronë e bashkëshortit; pritej të lindje 10, 14 fëmijë. Stërgjyshja ime kishte 14 fëmijë. Në thelb, qëllimi yt ishte të lindje fëmijë.”

Beqaria dhe pacifizmi

Një nga rregullat më kontroverse të Lee ishte këmbëngulja e saj strikte për beqari, duke besuar se seksi ishte rrënja e çdo të keqeje. Lee e adoptoi beqarinë “për të jetuar jetën e Krishtit”, thotë De Wolfe. “Meqë besohej se Krishti ishte beqar, edhe Shakers ishin të tillë.” Është sugjeruar se kthesa e Lee drejt beqarisë u ndikua nga lindjet e saj traumatike dhe humbja tragjike e fëmijëve. “[Humbja e katër fëmijëve të saj] me siguri e rriti ndjesinë e saj personale se seksi nuk ishte një akt i shenjtë që sillte paqe dhe gëzim, por një akt që sillte vuajtje dhe dhimbje”, thotë Kathryn Reklis, profesore e asociuar e teologjisë moderne protestante në Universitetin Fordham./BBC