29 Mars 2026

Më 18 dhjetor 1981, Radio Tirana njoftoi se kryeministri i Shqipërisë prej shumë vitesh, Mehmet Shehu, kishte kryer vetëvrasje një natë më parë, “në një moment krize nervore”. Edhe pse vetëvrasja zakonisht shihej si diçka e papranueshme në vendet komuniste ku, në teori, askush nuk kishte arsye të dëshironte të largohej nga “parajsa”, radioja e përmendi Shehun si “shok” dhe i dha të gjitha titujt e tij zyrtarë.

Por pothuajse një vit më vonë, udhëheqësi i Shqipërisë, Enver Hoxha, deklaroi se Shehu kishte qenë një agjent i shumëfishtë: i Gestapos, i SIM-it italian, i Jugosllavisë, i KGB-së, i SHBA-ve dhe i Britanisë. Këto akuza u pritën me mosbesim dhe ironi, duke u parë si një produkt i paranojës së Hoxhës. Aq më tepër që ai pretendoi se Shehu ishte vetëvrarë pasi ishte kritikuar për fejesën e djalit të tij me një vajzë nga një familje që përmbante “6-7 kriminelë lufte”.

Madje, pak javë para se vetë Hoxha të vdiste në prill 1985, gazeta zyrtare e Partisë tha se Shehu ishte “likuiduar”, edhe pse më pas një zëdhënës e mohoi që kjo të nënkuptonte ekzekutim. Në një regjim ku gjuha shpesh ishte e mbushur me hiperbola, këto shprehje janë të vështira për t’u interpretuar.

Ashtu si shumica e vëzhguesve të tjerë, fillimisht i hodha poshtë akuzat e Enver Hoxhës si fantazi dhe pa interes. Derisa u befasova nga toni i butë i një ish-agjenti shumë konservator të “Special Operations Executive” në Shqipëri. Krejt papritur, i kisha kërkuar mendimin për Hoxhën, ai më tha: “Çuditërisht, ai kurrë nuk më ka impresionuar aq sa Mehmet Shehu.”

Vlerësime të tjera erdhën nga njerëz të tjerë të SOE-së: “në të njëjtën gjatësi vale me ne”; “pa diskutim më i miri nga ai grup maskarenjsh” (edhe pse ky agjent vuri në dukje se “Mehmeti i vjetër e humbi lojën”); dhe mbi të gjitha: “i vetmi udhëheqës që mund të ishte kthyer nga ana jonë ose të ishte tërhequr nga Perëndimi”.

Dyshimet e mia u përforcuan kur një ish-anëtar shumë i zgjuar (dhe shumë i djathtë) i SOE-së pohoi me bindje se, pavarësisht prirjes së Hoxhës për të eliminuar bashkëpunëtorët e tij, pas spastrimeve të njëpasnjëshme kishte gjithmonë një arsye të fortë.

Cilat ishin arsyet e mundshme “të mira”? Në kohën e vdekjes së Mehmet Shehu, spekulimet përqendroheshin në tre çështje:

Asnjëra prej këtyre nuk dukej e mjaftueshme për të shpjeguar përçarjen mes Hoxhës dhe Shehut: në fund të fundit, ata kishin përballuar së bashku shumë stuhi. Pse ishte çarë aleanca e tyre pikërisht tani, pas gati katër dekadash bashkëpunimi? Dhe gjithsesi, cili do të kishte qenë thelbi i mosmarrëveshjes?

Lavdërimi për “Mehmetin e vjetër” nga agjentët e Special Operations Executive sugjeronte se një shqyrtim i dosjeve (të pastruara) në Arkivin Publik mund të ishte i dobishëm. Çfarë kishte thënë SOE për Shehun gjatë luftës, kur agjentët e saj ishin të përfshirë ngushtë me të, ashtu siç kishin qenë edhe me Hoxhën?

Kush ishte Mehmet Shehu? I lindur në vitin 1913, djali i një shehu mysliman të devotshëm, ai paraqitej pothuajse njëzëri në burimet e botuara si krahu më i ashpër brenda një regjimi shumë të ashpër. Ai kishte luftuar në Spanjë, ku komandoi Batalionin e Katërt të Brigadës Ndërkombëtare “Garibaldi” në fazat e fundit të Luftës Civile Spanjolle.

Vitet 1939–42 i kaloi në një kamp internimi në Francë, ku iu bashkua Partisë Komuniste Italiane. Pas kthimit në Shqipëri, ai u bë me shpejtësi komandanti kryesor ushtarak i partizanëve. Ai njihej njëzëri, si nga miqtë ashtu edhe nga armiqtë, si lideri ushtarak partizan më i aftë.

Shehu udhëhoqi forcat që çliruan kryeqytetin, Tiranën, nga gjermanët në nëntor 1944. Shqipëria ishte i vetmi vend në Evropë, madje i vetmi vend në botë i pushtuar nga ndonjë prej fuqive të Boshtit, që u çlirua pa zbarkimin në shkallë të gjerë të një ushtrie të huaj në territorin e saj.

Pas luftës, Mehmet Shehu u bë Ministër i Brendshëm, Ministër i Mbrojtjes dhe Kryeministër (1954–1981). Për më shumë se tre dekada, ai ishte njeriu i dytë më i pushtetshëm në vend.

Vlerësimet për të priren të jenë të ashpra. Një agjent britanik, David Smiley, shkroi se Shehu “mburrej” se u kishte prerë vetë fytin e 70 robërve italianë gjatë luftës. Nikita Hrushovi shkroi në kujtimet e tij se Josip Broz Tito i kishte thënë që Shehu kishte mbytur paraardhësin e tij si Ministër i Brendshëm, Koci Xoxe. Hrushovi e quajti Shehun dhe Enver Hoxhe4n “më keq se kafshë, janë monstra”.

Një artikull në revistën amerikane Collier’s, në kulmin e Luftës së Ftohtë në vitin 1951, pretendonte se Shehu njihej në Tiranë si “Kasapi” dhe se i pëlqente të endej rrugëve të kryeqytetit i maskuar. Artikulli e përshkruante si “një version i gjatë dhe i dobët, tip Hollywood-i, i një vrasësi ballkanik”.

Vetë Shehu bëri pak për ta zbehur këtë imazh. Në vitin 1961, në kulmin e përplasjes së Shqipërisë me Bashkimin Sovjetik, ai raportohet t’i ketë thënë Kongresit të Katërt të Partisë: “Për ata që i dalin përpara unitetit të partisë: një pështymë në fytyrë, një grusht në nofull dhe, nëse është e nevojshme, një plumb në kokë.”

Vështirë se mund të konsiderohej një kandidat ideal për të qenë “njeriu i Britanisë” në Tiranë.

Gjëja e parë që doli nga dosjet që pashë ishte një mungesë: nuk kishte asnjë referencë për ndonjë akt mizorie nga ana e Mehmet Shehut. Por kjo mund të shpjegohej lehtësisht me faktin se vrasja e robërve ishte një praktikë e përhapur në të dyja anët gjatë luftës në Shqipëri.

Së dyti, dhe më e rëndësishmja, oficerët britanikë më pranë Shehut parashikonin në atë kohë (mesi i vitit 1944) një përballje të mundshme në të ardhmen, mes tij dhe Enver Hoxhës. Duke diskutuar mundësinë e një përçarjeje në lëvizjen komuniste, ata shkruanin: “Personaliteti kryesor i përfshirë është Mehmet Shehu… Është e vështirë të thuhet nëse do të ketë ndonjëherë një përballje [me Hoxhën] apo jo. Ai është një njeri krenar dhe i fuqishëm, por edhe me ideale…”

Dallimet në atë kohë preknin çështje themelore. Në kulmin e luftës civile, në korrik 1944, kur Hoxha po përpiqej me çdo kusht të shtypte kundërshtarët e djathtë (Ballin Kombëtar dhe ndjekësit e mbretit në mërgim, Zogu I), oficeri i mirëinformuar britanik, W. V. G. Smith, i cili e njihte mirë Shehun, raportonte se:
“Shehu beson se ekziston mundësia e një kompromisi.” Një qëndrim i tillë ishte krejtësisht i papranueshëm për Hoxhën.

Pas luftës, Shehu u bë Ministër i Brendshëm, Ministër i Mbrojtjes dhe më pas kryeministër (1954–1981). Për më shumë se tre dekada, ai ishte njeriu i dytë më i fuqishëm në vend.

Megjithatë, reputacioni i tij ishte ai i një personazhi të ashpër. Një agjent britanik shkroi se Shehu mburrej se ua kishte prerë vetë fytin e 70 robërve italianë. Hrushovi e përshkroi atë dhe Hoxhën si “më keq se kafshë”. Në SHBA, ai u quajt “Kasapi”.

Vetë Shehu nuk e zbuti këtë imazh. Në vitin 1961, ai deklaroi: “Për ata që i dalin përpara unitetit të partisë: një pështymë në fytyrë, një goditje në nofull dhe, nëse duhet, një plumb në kokë.”

Por dokumentet britanike tregojnë diçka interesante: nuk kishte prova të drejtpërdrejta për mizori të jashtëzakonshme nga ana e tij. Më e rëndësishmja, disa oficerë britanikë parashikonin një përplasje të ardhshme mes Shehut dhe Hoxhës.

Në mes të luftës, në vitin 1944, ndërsa Hoxha kërkonte eliminimin e kundërshtarëve të tij, Shehu besohej se ishte më i hapur për kompromis. Kjo ishte një pikë thelbësore dallimi mes tyre. Një raport i SOE-së në nëntor 1944 e përmend Shehun si një figurë të rëndësishme për një opozitë të mundshme ndaj Hoxhës. Ai përshkruhej si ambicioz dhe shumë i respektuar, por jo plotësisht besnik ndaj partisë.

Madje sugjerohej që Britania duhej të mbështeste elementët e tillë.

Por dokumentet britanike shkojnë shumë më tej sesa thjesht parashikimi i një përçarjeje mes Enver Hoxhës dhe Mehmet Shehut (gjë që, deri diku, mund të konsiderohet si një tipar i zakonshëm i raporteve mbi lëvizjet komuniste nga agjentë kryesisht të djathtë).

Një raport nga Special Operations Executive në nëntor 1944, pikërisht në momentin kur partizanët po përgatiteshin për ofensivën përfundimtare për të dëbuar gjermanët dhe për të marrë Tiranën, përmbledh atë që (pretendohej se ishte) konsensusi pas marrjes në pyetje të 12 agjentëve britanikë të sapodalë nga Shqipëria, dhe e identifikon Shehun si mbajtësin e shpresave britanike për rrëzimin e Hoxhës.

Në një seksion të titulluar “Ndikimi britanik”, dokumenti pretendon (shumë pak bindshëm) se “shumica e vendit ka një prirje të fshehtë pro-britanike dhe do të mirëpriste një pushtim britanik.” Më tej vijon: “është e qartë se ka disa që e vlerësojnë atë që ka bërë Britania dhe që janë thelbësisht kundër politikës aktuale të Partisë, por nuk janë në gjendje t’i shprehin hapur pikëpamjet e tyre…”

Është “e rëndësishme të merret në konsideratë opozita e mundshme brenda Lëvizjes dhe drejtuesit e saj të mundshëm”. Emri i dytë (nga pesë) që përmenden është ai i Shehut, i përshkruar si “një njeri personalisht ambicioz dhe mendjemadh, i cili prej kohësh është mbajtur nën kontroll nga Partia. Ai është pa dyshim figura ushtarake më e respektuar dhe më e rëndësishme brenda Lëvizjes… Ai është komunist, por ambicia e tij personale tejkalon besnikërinë ndaj Partisë.”

Dokumenti përfundon me këto fjalë: “duhet bërë çdo përpjekje për të parandaluar eliminimin e atyre elementëve pro-britanikë që tashmë i njohim dhe të përpiqemi t’i forcojmë këta në mënyrë të padukshme.”

Në vetvete, kjo nuk provon asgjë tjetër veçse dëshirë të kotë, një dëshirë e rrëzuar nga një raport i detajuar disa javë më vonë nga një prej agjentëve më të aftë të Special Operations Executive në Shqipëri, Alan Hare (më vonë kryetar i Pearson).

Në një pjesë ku diskutohej mundësia e mbështetjes britanike për një revoltë kundër Enver Hoxhës, Hare shkruante: “Ne tani, për mirë apo për keq, jemi identifikuar me zogistët”, mbështetësit e Zogut I “në Shqipëri, dhe urrehemi e nuk besohemi nga pjesa më e madhe e popullsisë për këtë arsye …”

Kjo pjesë ndodhet në një seksion që trajtonte FNÇ-në – partizanët – dhe titullohej “Krahu i djathtë i FNÇ-së dhe rëndësia e tij”. Aty diskutohen tre grupe që mund të ngriheshin kundër regjimit të Hoxhës. Kandidati kryesor në grupin e tretë është Mehmet Shehu, për të cilin Hare mendonte se ndoshta do të kërkonte mbështetje nga e majta, por mund të përpiqej edhe nga e djathta me ushtrinë, që do të ishte shansi i tij më i mirë.

Një lëvizje e tillë do të kërkonte mbështetje nga një fuqi e madhe e jashtme, dhe e vetmja do të ishte Britania e Madhe. Megjithatë, Hare vazhdon duke thënë se një mbështetje e tillë është shumë pak e mundshme, dhe gjithsesi, çdo udhëheqës që do të mbështetej nga britanikët do të ishte i destinuar të dështonte. Sjellja e Britanisë, shkruan ai, “po e bën të papëlqyer sigurimin e mbështetjes së Aleatëve tek populli dhe konsiderohet e pasigurt nga drejtuesit”.

Hare, që mbi të gjitha është realist, e përmbledh kështu: “është e qartë se, në situatën aktuale politike në Ballkan, shanset për të ushtruar ndikim politik mbi Shqipërinë me mjete paqësore, në njëzet vitet e ardhshme, janë të pakta.”

Kur arkivat britanike të kohës së luftës u hapën (pjesërisht) në vitet 1970 (30 vjet pas ngjarjeve), qeveria shqiptare dërgoi një nga historianët e saj më të rëndësishëm në Londër për të shqyrtuar dosjet. Rezultati i këtij studimi u botua në Tiranë, në anglisht, në vitin 1981: From the Annals of British Diplomacy: The Anti-Albanian Plans of Great Britain during the Second World War according to Foreign Office Documents of 1939–1944, nga Arben Puto.

Ky është një vëllim i studiuar mirë. Shënimet tregojnë se Puto arriti deri te dosja që përmbante provat më komprometuese lidhur me shpresat e Britanisë për Mehmet Shehun. Por Puto nuk citon informacionin për Shehun, as ndonjë gjë tjetër nga ajo dosje, e cila përmban edhe shumë materiale të tjera interesante.

Këtu koha është thelbësore. Libri i Putos u botua në vitin 1981. Shehu vdiq në dhjetor 1981. Në janar 1982, Enver Hoxha publikoi denoncimin e tij të parë ndaj Shehut, duke cituar disa dokumente zyrtare britanike, me të tjera që do të pasonin më vonë gjatë atij viti.

Ajo që duket se ka ndodhur është se Arben Puto gjeti dosjet në të cilat Mehmet Shehu paraqitej si një “element pro-britanik”. Këto ishin eksplozive. Ai duhej t’ia tregonte ato Enver Hoxhëss. Nuk mund të ketë qenë lajm për Hoxhën që gjatë luftës kishte pasur mosmarrëveshje serioze politike mes tij dhe Shehut. Por të shihje dokumente të hartuara nga agjentë të inteligjencës britanike, disa prej të cilëve kishin qenë aktivë në përpjekjen për pushtimin e Shqipërisë në vitin 1949, ku kryeministri yt renditej i dyti në një listë “elementësh pro-britanikë” që duhej të mbroheshin dhe “të forcoheshin në mënyrë të padukshme”, do të mjaftonte për të ndezur një dyshim vdekjeprurës, në një mendje kronikisht dyshuese.

Dokumentet britanike, padyshim, nuk mund të shfaqeshin për herë të parë në librin e Putos ndërsa Shehu ishte ende kryeministër. Hoxha, me sa duket, i mbajti dokumentet derisa shpërtheu një përplasje e madhe politike në fund të vitit 1981, dhe më pas i përdori ato si goditjen përfundimtare në përballjen me Shehun. Pastaj, si udhëheqësi largpamës, gjithmonë vigjilent dhe “zbuluesi” kryesor, vetë Hoxha publikoi zbulimet nga arkivat.

Në politikën shqiptare të pasluftës, çdo konflikti, qoftë për politikën e brendshme apo të jashtme, i është dhënë gjithmonë një dimension i huaj (duke reflektuar si ksenofobinë tradicionale shqiptare, ashtu edhe praktikën staliniste). Të gjithë bashkëpunëtorët e eliminuar nga Hoxha, dhe janë të shumtë, u denoncuan si agjentë të ndonjë fuqie të huaj. E kaluara shumëgjuhëshe dhe internacionaliste e Shehut e bënte atë të përshtatshëm për një zinxhir të gjatë “padronësh” të pretenduar të huaj.

Hoxha tallte raportimet perëndimore dhe jugosllave se kishte pasur një shkëmbim zjarri, duke e quajtur “një skenar të modeluar sipas filmave western, me përleshje me armë që ndodhnin në sallonet e asaj kohe!” por, sigurisht, kjo ishte edhe mënyra shqiptare e të bërit të gjërave.

“Mehmeti i vjetër” e humbi lojën dhe mori një plumb. Jo sepse ishte vërtet një agjent britanik, por sepse britanikët e kishin përmendur si një njeri të përshtatshëm për të udhëhequr një lëvizje që do të rrëzonte Hoxhën, dhe kjo ishte më se e mjaftueshme që Hoxha të vendoste ta eliminonte./London Review of Books (Vol. 8 No. 17 · 9 Tetor 1986) – Bota.al