Nuk ka paradoks më të madh se ky: jashtë Shqipërisë luftohet për të drejtën për të folur shqip — brenda saj, vihet në dyshim mënyra si duhet folur.

Megjithëse unë nuk e kisha arsyetuar në të njëjtën mënyrë siç e bëri znj. Deputete, kisha theksuar thjesht se gegërishtja është gjuha ime amtare dhe, si e tillë, kam të drejtë ta përdor lirisht në një shtet të lirë dhe demokratik. Megjithatë, ky shqetësim i ngritur dhe reagimet e ashperta më shtynë edhe mua të bëj një reflektim më të thellë.

Në Preshevë, në Maqedoninë e Veriut dhe në Mal të Zi shqiptarët ende luftojnë për të drejtën themelore për të folur gjuhën e tyre amtare. Ndërkohë, në Shqipëri po përballemi me një absurditet: një deputete, gjuha amtare e së cilës është gegërishtja, vihet në pikëpyetje për të drejtën për të folur në dialektin e vet.

Kjo nuk është thjesht një çështje protokolli apo forme — është një problem thelbësor i mënyrës se si e kuptojmë lirinë, identitetin dhe vetë gjuhën.

Le ta themi pa ekuivok:

A është e pranueshme që një dialekt i folur nga një pjesë dërrmuese e shqiptarëve të trajtohet si i papërshtatshëm në hapësirën publike? A është kjo gjuhë “e njësuar” vërtet një bashkim natyror, apo një standard i ndërtuar në një kohë kur pluralizmi gjuhësor nuk lejohej?

Sepse e vërteta historike është e njohur: standardi gjuhësor u ndërtua në një kontekst politik ku një dialekt dominoi mbi tjetrin. Dhe sot, dekada më pas, ende mbartim pasojat e atij vendimi pa e vënë seriozisht në diskutim.

Por gjuha nuk është pronë e një sistemi, as e një elite — ajo është pronë e folësve të saj. Dhe më shumë se kaq, ajo është një trashëgimi kulturore e gjallë, e formuar ndër shekuj, që mbart historinë dhe identitetin e një populli.

Kur një standard nuk reflekton këtë realitet të gjallë, ai nuk unifikon — ai thjesht imponon. Dhe në momentin që përdoret për të kufizuar mënyrën e të shprehurit, ai pushon së qeni mjet bashkimi dhe bëhet instrument përjashtimi.

Një deputet nuk duhet të jetë i detyruar të “përkthejë” veten në një gjuhë që nuk është e tij për të qenë i pranueshëm. Përkundrazi, institucioni duhet të jetë aq i hapur sa të përfaqësojë realitetin e gjallë të gjuhës që flitet nga qytetarët.

Nëse një pjesë kaq e madhe e shqiptarëve flet gegërisht, atëherë problemi nuk është dialekti — problemi është standardi që refuzon ta reflektojë këtë realitet.

Kjo e kthen çështjen nga një debat gjuhësor në një çështje parimore: gjuha nuk mund të jetë mjet për përjashtim — ajo duhet të jetë hapësirë për përfaqësim.

Dhe kur një shoqëri fillon të kufizojë mënyrën se si qytetarët e saj flasin, ajo në fakt kufizon edhe mënyrën se si ata mendojnë.

Prandaj, kjo nuk është thjesht një debat për gjuhën — është një debat për barazinë, për lirinë e shprehjes dhe për respektin ndaj trashëgimisë sonë kulturore.

Në një shoqëri të lirë, barazia fillon nga e drejta për të folur siç je.

• Sepse një standard që nuk reflekton realitetin e gjallë të gjuhës, nuk unifikon — ai thjesht imponon.

• Sepse gjuha nuk mund të jetë mjet për përjashtim — ajo duhet të jetë hapësirë për përfaqësim.

• Sepse gjuha është trashëgimi kulturore — dhe trashëgimia nuk uniformohet, ajo ruhet dhe pasurohet.

• Sepse një shoqëri që kufizon mënyrën e të shprehurit, kufizon vetë mendimin.

• Sepse liria e shprehjes fillon nga gjuha — dhe pa të, çdo liri tjetër mbetet e mangët.