Bota e krishterë, pavarësisht cilitdo ndryshimi kalendarik, feston më 25 Dhjetor Lindjen e Krishtit dhe përpiqet të gjejë mesazhet paqësore të cilat lidhin kuptimin e festës me realitetin e kohës. Ndërkaq, për Lindjen ortodokse, çereku i tretë i shekullit XVI duhej të ishte periudha e një sprove të egër që e vendoste përballë dy sfidave shumë të rëndësishme: humanizimit të tepruar të formave hyjnore, që erdhi si pasojë e Rilindjes së Perëndimit katolik dhe Reformimit të skajshëm të Protestantizmit në Evropën Veriore.
Perëndimi, i mbështetur në frymën rilindëse të epokës Paleologe, që e sollën nga Lindja dijetarët bizantinë, të cilët ishin detyruar ose kishin zgjedhur të largoheshin nga perandoria para ose pak pas pushtimit përfundimtar të Konstandinopojës nga Osmanët (29 Maj 1453), filloi të nxiste idenë e “humanizmit”, të antropopatizimit (mbizotërimi i trajtave njerëzore) në paraqitjen e formave hyjnore. Nëse antropopatizimi i ikonave të quajtura “italo-bizantine” [fig. 1] do të shihej si ngasje në shoqërinë konservatore ballkanike të periudhës osmane, prandaj dhe tipi ikonografik i së Tërëshenjtës Mëkonjëse nuk u shfaq kurrë në këto zona, paraqitje si ato të piktorit të Legjendës së Shën Ursulës të Brizhit (fundi i shekullit XV, vaj në kanavacë, Metropolitan Museum, New York, fig. 2) do të ishin skandal për këtë shoqëri.
Në këtë periudhë Protestantizmi ishte ngulitur fort në Evropën Veriore sipas formave të ndryshme të pohimit (protestant, kalvinist, anglikan, etj.). Pasi përplasjet e para luftarake që solli Protestantizmi u qetësuan me paqen e Augsburgut (1554), përpjekjet fillestare të dobëta për të shpërndarë doktrinat protestante në Evropën Lindore filluan pas gjysmës së dytë të shekullit XVI. Në kuadrin e tezave protestante për përkthimin e Ungjillit në gjuhët vendase, më 1555 Gjon Buzuku përkthen dhe boton për herë të parë Mesharin në gjuhën shqipe, libër i cili duhet të jetë gjykuar si heretik nga Kisha Katolike dhe duhet të jetë renditur në katalogun e Librave të Ndaluar që duheshin djegur. Doktrinat protestante, që deri në një farë mase ishin lëvizje të një teologjie me prirje racionaliste dhe sistematike, për rajatë e krishterë përbënin risi të pakuptueshme, të cilat arrinin t’i kuptonin jo më thellë nga sa arrinin të kuptonin misionarët unitë apo protestantë besimin ortodoks, siç dëshmohet nga përshkrimet përçmuese, për shembull, të A. Bicci-t për ortodoksët e Bregdetit. Ndonëse Protestantizmi ishte duke krijuar një krah tjetër të fuqishëm të krishterësh jashtë Kishës Romano-Katolike, ky krah nuk u përhap kurrë gjerësisht në Ballkanin ortodoks.
Si Kisha Romano-Katolike, ashtu edhe Kishat Protestante duket se në pikturat e tyre shprehen duke përdorur më tepër elementin logjik dhe njerëzor, sesa elementin mbinatyror dhe misterial të Lindjes së Krishtit, me të cilat ishte më e familjarizuar Lindja ortodokse. Për t’iu përgjigjur artit antropopatizues të Perëndimit, që dukej se shihte elementin misterial të Lindjes nën dritën e arsyes, tradita ortodokse u kthye nga modelet ikonografike të Rilindjes Paleologe, që theksonin pikërisht elementët mbinatyrorë dhe misterialë. Shembulli më karakteristik në Shqipëri ndodhet në narteksin e Manastirit të Fjetjes së Hyjlindëses në Driano (1569), mes fshatrave Bularat dhe Zervat të Gjirokastrës, ku i gjithë muri lindor i narteksit i kushtohet këtij qëllimi.
Pikturimi i Manastirit të Drianos [fig. 3], i ndërtuar pak pas mesit të shekullit XVI, është bërë në disa faza. Faza e parë mbaron më 1569, vit i cili jepet në një mbishkrim dhe përdoret si terminus post quem, dhe pasojnë të paktën dy faza të tjera të mëpastajme, nga fundi i shekullit XVI deri në fillim të shekullit XVII. Zbërthimi sa i figurës kryesore të murit lindor të narteksit, aq dhe i kompozimit të të gjitha figurave të tjera, duke pasur si qëllim dhënien e një kuptimi të përgjithshëm, është i pamundur pa përdorur metodat ikonologjike të interpretimit të veprave të artit. Ikonologjia, si metodologji qasjeje ndaj veprave të artit, e përfunduar nga mësues të mëdhenj të historisë së artit, si, për shembull, Panofsky, thotë se një vepër arti mund të kuptohet vetëm nëse vlerësohet së bashku me mjedisin e vet natyror (për shembull vepra të tjera arti rreth saj), sfondin funksional dhe historik, duke vjelë informacion nga burime të shkruara, historike ose jo historike.
Pjesa kryesore e kompozicionit [fig. 4] përbën një paraqitje ikonografike të një himni që thuhet në Mbrëmësoren e Krishtlindjeve dhe merr si shembull vepra të shekullit XIV, në të cilat piktori nuk ngurron të imitojë figura pagane për të theksuar me nota surreale elementin mrekullor të Lindjes. Figura, sa nga ana ikonografike, aq dhe nga ajo tekstologjike, ndjek besnikërisht himnin e Shën Gjermano Pohuesit (645 – 714): “Çfarë të të sjellim o Krisht, sepse u shfaqe mbi dhe me formë njeriu? Sepse çdonjëra nga krijesat e Tua shpall mesazhin [e Lindjes sate]: engjëjt përmes himnit, qiejt përmes yllit, dijetarët përmes dhuratave, barinjtë duke shpallur mrekullinë, toka duke të ofruar shpellën, shkretëtira duke të ofruar grazhdin, kurse ne duke të ofruar Nënën Virgjëreshë. O Perëndi që ekziston përpara gjithë shekujve, ki mëshirë për ne”. Kjo mënyrë të treguari, si të ishte leximi i një libri, fillon nga lart majtas, ku pesë engjëj me duar të hapura përpara në shenjë respekti këndojnë himnin duke u drejtuar nga një pjesë e hapur e qiellit ku pikturohet ylli i Krishtlindjeve; më poshtë majtas, tre dijetarë sjellin dhuratat para Krishtit, ndërsa pak më djathtas barinjtë nxitojnë të dëshmojnë për lajmin mrekullor që morën nga një engjëll. Në pjesën e poshtme të ikonës, majtas shfaqet Toka,e personifikuar me formën e një gruaje të re, e cila ofron një shpellë, ndërsa në të djathtë të figurës kemi personifikimin e një gruaje plakë, e cila paraqet Shkretëtirën, duke sjellë grazhdin. Në qendër të figurës mbizotëron pamja e së Tërëshenjtës me Foshnjën ulur në fron. Në fund, në pjesën më të poshtme të figurës, shfaqen dy grupe shenjtorësh të kategorive të ndryshme (dëshmorë, oshënarë, mbretër, asketë, kryepriftërinj, etj.) të cilët paraqiten duke “ofruar Nënën Virgjëreshë”.
Kjo figurë lidhet ikonografikisht dhe funksionalisht me figurat e tjera të murit lindor të narteksit [fig. 4]. Në zonën e poshtme shfaqen, në të dyja anët e derës, figura e Krishtit (djathtas), sipas tipit ikonografik të të Gjithëfuqishmit (Pantokrator), dhe figura e Hyjlindëses që mban Foshnjën (majtas), sipas tipit të Udhëheqëses (Odeghetria). Në pjesët boshe që krijohen mes figurës kryesore dhe mureve anësore janë pikturuar dy rreshta me nga katër profetë (Jakobi, Jezekieli, Jonai dhe Mihea në anën veriore dhe Moisiu, Aroni, Zaharia dhe Naumi në anën jugore). Këta profetë “paraqitën” që herët Lindjen e Krishtit në veprat e tyre, fragmentet gjegjëse të të cilave lexohen në Mbrëmësoren, Mëngjezoren dhe në shërbesat e tjera të Krishtlindjeve. Në fund, pjesa më e sipërme e murit rimerr jo pa qëllim dy ikona të Stanzave VIII dhe IX të Himnit Akathist, të cilat lidhen drejtpërdrejt me Lindjen: Stanza VIII [Barinjtë dëgjuan Engjëjt që himnonin ardhjen trupësore të Krishtit…] jepet ikonografikisht duke shfaqur pikërisht pamjen e Lindjes së Krishtit me një grup prej tre barinjsh në të majtë të grazhdit, ndërsa Stanza IX [Duke parë Yllin Hyjrendës, Magët i ranë pas dritës së Tij; dhe duke e mbajtur si kandil, kërkonin me të mbretin e fortë…] me tre dijetarët që ngasin kuajt dhe ndjekin një engjëll që u dëften Yllin e Krishtlindjeve.
Karakteri surrealist i gjithë këtij kompozimi që ka për qëllim të theksojë karakterin misterial të Lindjes krijohet përmes huazimeve të izoluara ikonografike ose përmes konvencioneve tradicionale të ikonografisë bizantine. Mishërimi i figurave të Tokës dhe të Shkretëtirës frymëzohen nga prototipe pagane të lashtësisë heleno-romake, ndërsa dijetarët që ngasin kuaj përbëjnë element të rilindjes perëndimore që u huazua dhe u përshtat me pikturat bizantine. Përfundimisht, është e qartë se Hyjlindësja që mban foshnjën ulur në fron nuk përputhet aspak me vendin e hapur ku ndodhet figura, element mjaft i shpeshtë në traditën ikonografike bizantine.
Arti kishtar në Shqipëri (ashtu si dhe në vende të tjera ish komuniste) deri më sot është marrë ja si lëvizje e një institucioni me pushtet kishtar (së bashku me përjashtimet), ja thjesht si Art. Ndërkaq, studimi i programeve ikonografike të monumenteve kishtare na nxit të kuptojmë të shkuarën, ndërtuesit e së cilës ishin në pjesën më të madhe bartës të një kulture të pasur gojore, dhe që, fatkeqësisht, lanë pas shumë pak burime të shkruara. Çdo imazh në ikonografinë kishtare përbën një eksegjezë (udhëheqje) me kuptimin e parë të fjalës, pra një interpretim të një ngjarjeje fetare. Këto imazhe, nga njëra anë trajtësojnë kujtesën vizuale të së shkuarës, por nga ana tjetër përdorimi i këtyre imazheve si eksegjezë ka ndryshuar me kalimin e shekujve. Pra, këto figura që përshkruajmë më sipër, do të kishin tjetër kuptim në një periudhë tjetër apo në një vend tjetër. Në shkrimet e tyre, Bizantinët tregojnë se ishin mëse të ndërgjegjshëm për fuqinë e imazhit në ruajtjen e kujtesës së gjallë historike dhe në interpretimin e së shkuarës sipas një mënyre që burimet e shkruara nuk arrinin ta jepnin dot. Kështu, ndërsa i gjithë muri lindor i narteksit të Manastirit të Drianos përbën një variant ikonografik të doktrinës së Kishës ortodokse lidhur me Mishërimin e Krishtit, vendosja e këtyre pikturave murale në kuadrin vend-kohë na zbulon një dimension tjetër të tyre edhe më të rëndësishëm: përpjekjen e kishës vendase për të theksuar karakterin mbinatyror dhe misterial të Lindjes së Krishtit, në një kohë kur racionalizmi dhe hominizimi do të ngjanin me gracka të rrezikshme...
*Bizantinolog, Zv-Rektor, UNYT
Dr. K. Giakoumis : Gazeta Shekulli
Perëndimi, i mbështetur në frymën rilindëse të epokës Paleologe, që e sollën nga Lindja dijetarët bizantinë, të cilët ishin detyruar ose kishin zgjedhur të largoheshin nga perandoria para ose pak pas pushtimit përfundimtar të Konstandinopojës nga Osmanët (29 Maj 1453), filloi të nxiste idenë e “humanizmit”, të antropopatizimit (mbizotërimi i trajtave njerëzore) në paraqitjen e formave hyjnore. Nëse antropopatizimi i ikonave të quajtura “italo-bizantine” [fig. 1] do të shihej si ngasje në shoqërinë konservatore ballkanike të periudhës osmane, prandaj dhe tipi ikonografik i së Tërëshenjtës Mëkonjëse nuk u shfaq kurrë në këto zona, paraqitje si ato të piktorit të Legjendës së Shën Ursulës të Brizhit (fundi i shekullit XV, vaj në kanavacë, Metropolitan Museum, New York, fig. 2) do të ishin skandal për këtë shoqëri.
Në këtë periudhë Protestantizmi ishte ngulitur fort në Evropën Veriore sipas formave të ndryshme të pohimit (protestant, kalvinist, anglikan, etj.). Pasi përplasjet e para luftarake që solli Protestantizmi u qetësuan me paqen e Augsburgut (1554), përpjekjet fillestare të dobëta për të shpërndarë doktrinat protestante në Evropën Lindore filluan pas gjysmës së dytë të shekullit XVI. Në kuadrin e tezave protestante për përkthimin e Ungjillit në gjuhët vendase, më 1555 Gjon Buzuku përkthen dhe boton për herë të parë Mesharin në gjuhën shqipe, libër i cili duhet të jetë gjykuar si heretik nga Kisha Katolike dhe duhet të jetë renditur në katalogun e Librave të Ndaluar që duheshin djegur. Doktrinat protestante, që deri në një farë mase ishin lëvizje të një teologjie me prirje racionaliste dhe sistematike, për rajatë e krishterë përbënin risi të pakuptueshme, të cilat arrinin t’i kuptonin jo më thellë nga sa arrinin të kuptonin misionarët unitë apo protestantë besimin ortodoks, siç dëshmohet nga përshkrimet përçmuese, për shembull, të A. Bicci-t për ortodoksët e Bregdetit. Ndonëse Protestantizmi ishte duke krijuar një krah tjetër të fuqishëm të krishterësh jashtë Kishës Romano-Katolike, ky krah nuk u përhap kurrë gjerësisht në Ballkanin ortodoks.
Si Kisha Romano-Katolike, ashtu edhe Kishat Protestante duket se në pikturat e tyre shprehen duke përdorur më tepër elementin logjik dhe njerëzor, sesa elementin mbinatyror dhe misterial të Lindjes së Krishtit, me të cilat ishte më e familjarizuar Lindja ortodokse. Për t’iu përgjigjur artit antropopatizues të Perëndimit, që dukej se shihte elementin misterial të Lindjes nën dritën e arsyes, tradita ortodokse u kthye nga modelet ikonografike të Rilindjes Paleologe, që theksonin pikërisht elementët mbinatyrorë dhe misterialë. Shembulli më karakteristik në Shqipëri ndodhet në narteksin e Manastirit të Fjetjes së Hyjlindëses në Driano (1569), mes fshatrave Bularat dhe Zervat të Gjirokastrës, ku i gjithë muri lindor i narteksit i kushtohet këtij qëllimi.
Pikturimi i Manastirit të Drianos [fig. 3], i ndërtuar pak pas mesit të shekullit XVI, është bërë në disa faza. Faza e parë mbaron më 1569, vit i cili jepet në një mbishkrim dhe përdoret si terminus post quem, dhe pasojnë të paktën dy faza të tjera të mëpastajme, nga fundi i shekullit XVI deri në fillim të shekullit XVII. Zbërthimi sa i figurës kryesore të murit lindor të narteksit, aq dhe i kompozimit të të gjitha figurave të tjera, duke pasur si qëllim dhënien e një kuptimi të përgjithshëm, është i pamundur pa përdorur metodat ikonologjike të interpretimit të veprave të artit. Ikonologjia, si metodologji qasjeje ndaj veprave të artit, e përfunduar nga mësues të mëdhenj të historisë së artit, si, për shembull, Panofsky, thotë se një vepër arti mund të kuptohet vetëm nëse vlerësohet së bashku me mjedisin e vet natyror (për shembull vepra të tjera arti rreth saj), sfondin funksional dhe historik, duke vjelë informacion nga burime të shkruara, historike ose jo historike.
Pjesa kryesore e kompozicionit [fig. 4] përbën një paraqitje ikonografike të një himni që thuhet në Mbrëmësoren e Krishtlindjeve dhe merr si shembull vepra të shekullit XIV, në të cilat piktori nuk ngurron të imitojë figura pagane për të theksuar me nota surreale elementin mrekullor të Lindjes. Figura, sa nga ana ikonografike, aq dhe nga ajo tekstologjike, ndjek besnikërisht himnin e Shën Gjermano Pohuesit (645 – 714): “Çfarë të të sjellim o Krisht, sepse u shfaqe mbi dhe me formë njeriu? Sepse çdonjëra nga krijesat e Tua shpall mesazhin [e Lindjes sate]: engjëjt përmes himnit, qiejt përmes yllit, dijetarët përmes dhuratave, barinjtë duke shpallur mrekullinë, toka duke të ofruar shpellën, shkretëtira duke të ofruar grazhdin, kurse ne duke të ofruar Nënën Virgjëreshë. O Perëndi që ekziston përpara gjithë shekujve, ki mëshirë për ne”. Kjo mënyrë të treguari, si të ishte leximi i një libri, fillon nga lart majtas, ku pesë engjëj me duar të hapura përpara në shenjë respekti këndojnë himnin duke u drejtuar nga një pjesë e hapur e qiellit ku pikturohet ylli i Krishtlindjeve; më poshtë majtas, tre dijetarë sjellin dhuratat para Krishtit, ndërsa pak më djathtas barinjtë nxitojnë të dëshmojnë për lajmin mrekullor që morën nga një engjëll. Në pjesën e poshtme të ikonës, majtas shfaqet Toka,e personifikuar me formën e një gruaje të re, e cila ofron një shpellë, ndërsa në të djathtë të figurës kemi personifikimin e një gruaje plakë, e cila paraqet Shkretëtirën, duke sjellë grazhdin. Në qendër të figurës mbizotëron pamja e së Tërëshenjtës me Foshnjën ulur në fron. Në fund, në pjesën më të poshtme të figurës, shfaqen dy grupe shenjtorësh të kategorive të ndryshme (dëshmorë, oshënarë, mbretër, asketë, kryepriftërinj, etj.) të cilët paraqiten duke “ofruar Nënën Virgjëreshë”.
Kjo figurë lidhet ikonografikisht dhe funksionalisht me figurat e tjera të murit lindor të narteksit [fig. 4]. Në zonën e poshtme shfaqen, në të dyja anët e derës, figura e Krishtit (djathtas), sipas tipit ikonografik të të Gjithëfuqishmit (Pantokrator), dhe figura e Hyjlindëses që mban Foshnjën (majtas), sipas tipit të Udhëheqëses (Odeghetria). Në pjesët boshe që krijohen mes figurës kryesore dhe mureve anësore janë pikturuar dy rreshta me nga katër profetë (Jakobi, Jezekieli, Jonai dhe Mihea në anën veriore dhe Moisiu, Aroni, Zaharia dhe Naumi në anën jugore). Këta profetë “paraqitën” që herët Lindjen e Krishtit në veprat e tyre, fragmentet gjegjëse të të cilave lexohen në Mbrëmësoren, Mëngjezoren dhe në shërbesat e tjera të Krishtlindjeve. Në fund, pjesa më e sipërme e murit rimerr jo pa qëllim dy ikona të Stanzave VIII dhe IX të Himnit Akathist, të cilat lidhen drejtpërdrejt me Lindjen: Stanza VIII [Barinjtë dëgjuan Engjëjt që himnonin ardhjen trupësore të Krishtit…] jepet ikonografikisht duke shfaqur pikërisht pamjen e Lindjes së Krishtit me një grup prej tre barinjsh në të majtë të grazhdit, ndërsa Stanza IX [Duke parë Yllin Hyjrendës, Magët i ranë pas dritës së Tij; dhe duke e mbajtur si kandil, kërkonin me të mbretin e fortë…] me tre dijetarët që ngasin kuajt dhe ndjekin një engjëll që u dëften Yllin e Krishtlindjeve.
Karakteri surrealist i gjithë këtij kompozimi që ka për qëllim të theksojë karakterin misterial të Lindjes krijohet përmes huazimeve të izoluara ikonografike ose përmes konvencioneve tradicionale të ikonografisë bizantine. Mishërimi i figurave të Tokës dhe të Shkretëtirës frymëzohen nga prototipe pagane të lashtësisë heleno-romake, ndërsa dijetarët që ngasin kuaj përbëjnë element të rilindjes perëndimore që u huazua dhe u përshtat me pikturat bizantine. Përfundimisht, është e qartë se Hyjlindësja që mban foshnjën ulur në fron nuk përputhet aspak me vendin e hapur ku ndodhet figura, element mjaft i shpeshtë në traditën ikonografike bizantine.
Arti kishtar në Shqipëri (ashtu si dhe në vende të tjera ish komuniste) deri më sot është marrë ja si lëvizje e një institucioni me pushtet kishtar (së bashku me përjashtimet), ja thjesht si Art. Ndërkaq, studimi i programeve ikonografike të monumenteve kishtare na nxit të kuptojmë të shkuarën, ndërtuesit e së cilës ishin në pjesën më të madhe bartës të një kulture të pasur gojore, dhe që, fatkeqësisht, lanë pas shumë pak burime të shkruara. Çdo imazh në ikonografinë kishtare përbën një eksegjezë (udhëheqje) me kuptimin e parë të fjalës, pra një interpretim të një ngjarjeje fetare. Këto imazhe, nga njëra anë trajtësojnë kujtesën vizuale të së shkuarës, por nga ana tjetër përdorimi i këtyre imazheve si eksegjezë ka ndryshuar me kalimin e shekujve. Pra, këto figura që përshkruajmë më sipër, do të kishin tjetër kuptim në një periudhë tjetër apo në një vend tjetër. Në shkrimet e tyre, Bizantinët tregojnë se ishin mëse të ndërgjegjshëm për fuqinë e imazhit në ruajtjen e kujtesës së gjallë historike dhe në interpretimin e së shkuarës sipas një mënyre që burimet e shkruara nuk arrinin ta jepnin dot. Kështu, ndërsa i gjithë muri lindor i narteksit të Manastirit të Drianos përbën një variant ikonografik të doktrinës së Kishës ortodokse lidhur me Mishërimin e Krishtit, vendosja e këtyre pikturave murale në kuadrin vend-kohë na zbulon një dimension tjetër të tyre edhe më të rëndësishëm: përpjekjen e kishës vendase për të theksuar karakterin mbinatyror dhe misterial të Lindjes së Krishtit, në një kohë kur racionalizmi dhe hominizimi do të ngjanin me gracka të rrezikshme...
*Bizantinolog, Zv-Rektor, UNYT
Dr. K. Giakoumis : Gazeta Shekulli
