De Rada, rileximi i Rapsodive, krijon shije të kultivuar letrare. –

-Kam lexuar për të tretën ose të katërtën herë Rapsodi të një poemi arbëresh ose Rapsodi të një poeme shqiptare të De Radës (për mendimin tim njërën nga veprat poetike më të rëndësishme të mbarë letërsisë shqipe)

Nga: Mehmet Kraja 

Pa asnjë pretendim studimi, vetëm për kënaqësi artistike, së fundi kam lexuar për të tretën ose të katërtën herë Rapsodi të një poemi arbëresh ose Rapsodi të një poeme shqiptare të De Radës (për mendimin tim njërën nga veprat poetike më të rëndësishme të mbarë letërsisë shqipe) dhe u përpoqa të sjell ndër mend një për një të gjitha ato studime historikoletrare për këtë vepër, si lindi ajo, kur u botua, ç’e shtyri autorin të mblidhte e të rishikonte këngët e mbledhura, ç’iluzione romantike ushqente ai për mundësinë e rikëndimit të një Iliade shqiptare dhe gjëra të këtilla, më pak ose më shumë esenciale.  Ndër ato studime, pa dyshim me vlerë, mund të mësohen shumë gjëra rreth kësaj vepre, vetëm se nuk e di përse me kohë kisha krijuar një bindje se kjo vepër e De Radës, pa të drejtë, ishte zhvendosur nga letërsia në histori.

Pra, ishte shtyrë disi matanë artit, ishte kthyer në data, në fusnota, në shënime bio-bibliografike dhe gjëra të këtilla, me të cilat zakonisht merret shkenca. Kisha idenë se kjo shkencë e historisë së letërsisë krijonte një mur të pakalueshëm ndërmjet veprës dhe lexuesit dhe e ndërpriste atë komunikimin e domosdoshëm, të lirë e të papenguar, të cilin e supozon çdo lexim i letërsisë. Pastaj krijova bindjen se kjo shkencë e historisë së letërsisë, duke u marrë me gjëra dytësore rreth kësaj vepre, i kishte bërë asaj shërbimin më të keq që mund t’i bëhet letërsisë, sepse nga një vepër që mundet dhe duhet të lexohet në mënyrë aktive, e kishte kthyer atë në një lëndë studimi, që domethënë se e kishte larguar nga lexuesi dhe e kishte arkivuar në një mësim pasiv, në lexim për qëllime të tjera, ndoshta shumë të rëndësishme, por që në një masë të madhe përjashtojnë leximin e saj si vepër arti.

Të më lejohet që këtu të hap një parantezë dhe të them se po në këtë mënyrë është vepruar me letërsinë arbëreshe në tërësi dhe në këtë pikë ajo krejt gabimisht është vendosur në të njëjtin kontekst leximi dhe në të njëjtin rrafsh komunikimi me letërsinë e vjetër shqipe. Nuk mund të përfshihen në një diagramë komunikimi Budi, Bogdani, Matranga e Variboba, njësoj si De Rada, Dara dhe Serembe. Autorët e letërsisë së vjetër mësohen dhe studiohen dhe janë të rëndësishëm për shumë arsye, por ata nuk lexohen dhe nuk shijohen së mënyrë aktive, së paku jo në masë të tillë siç mund të lexohet De Rada ose Serembe.

Në planin e leximit dhe të përjetimit artistik nga ana e lexuesit, këta autorë duhet të qëndrojnë pranë Naimit dhe të rilindësve të tjerë, jo më në planin e vlerësimit dhe të vendit që u është caktuar në trashëgiminë tonë letrare, por në planin e leximit aktiv dhe të njohjes së themeltë të krejt asaj që përbën nukleusin e vlerës artistike të veprës së tyre.

Arsye themelore që këta autorë i ka bërë objekt studimi dhe jo object leximi, përmendet ose vetëkuptohet se ka qenë gjuha, që domethënë vështirësia e leximit të një dialekti, i cili me kohë është larguar nga trungu gjuhësor i shqipes. Mirëpo, nuk mund të thuhet me aq bindje se ky faktor ka qenë vendimtar, sepse ka kohë që veprat e De Radës, Darës dhe Serembes janë rikënduar ose transliteruar në gjuhë të sotme shqipe, ndërkohë që shkalla e komunikimit aktiv me këtë letërsi ka mbetur po ajo. Prandaj jam i prirë të besoj se këtë shërbim të keq letërsisë sonë ia ka bërë historia e letërsisë dhe studimet tona tepër inkonsekuente dhe perifrazuese, në të cilat thuhet çdo gjë që është e dorës së dytë, por fare pak flitet për artin dhe për vlerat e tij.

Mua, ta zëmë, fare pak më intereson nëse De Rada i mblodhi Rapsoditë… në këtë vend apo në atë vend, i botoi dhe i ribotoi në këtë datë ose në atë datë, me këtë titull ose me atë titull; nëse rreth tyre kishte këtë ide mistifikuese ose demistifikuese. Për mua është i rëndësishëm fakti se ai bëri një vepër letrare artistike nga më të mirat të poezisë shqipe, që në shumë pika edhe sot shfaqet e mrekullueshme. Për mua, gjithashtu, është për keqardhje fakti se një pjesë e mirë e poezisë shqipe e shekullit XX, u shkrua pa e njohur, pa e lexuar dhe pa e asimiluar një vepër të këtillë, së paku jo në shkallën që do të duhej.

Pra, cilat qenkan këto esenca artistike, që këtë poezi, këtë libër, këto Rapsodi… i vendosin në themelet e artit? Së pari janë motivet, të cilat, njësoj si tërë letërsia antike, shprehin raportet themelore të njeriut me enigmat e ndryshme të jetës e të ekzistencës, siç është raporti ndaj jetës dhe vdekjes, dashurisë, fatit, dhembjes njerëzore etj. Janë këto motive të përjetshme, gjithmonë të përsëritura në artin e letërsisë. Këto motive universale në Rapsodi… gërshetohen në mënyrë krejt të natyrshme me situata dhe rrethana jetësore të botës arbëreshe, pastaj me historinë e dhembshme dhe tragjike të një entiteti që është i mbyllur në rrethin e pamundësisë. Tragjikja e pamundësisë në këtë rast është fatale, e para, sepse njeriu nga vetë natyra e qenies së tij është i dënuar të mos arrijë të zgjidhë enigmat themelore të jetës dhe vdekjes, pra edhe të fatit të vet; dhe, e dyta, kësaj rrethane tragjike ia shton peshë vetë fakti i të qenit arbëresh.

Jeronim De Rada.

Gazeta Shqiptarja.com