{"id":71201,"date":"2023-05-07T16:10:51","date_gmt":"2023-05-07T16:10:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/?p=71201"},"modified":"2023-05-07T16:10:51","modified_gmt":"2023-05-07T16:10:51","slug":"kriza-globale-e-orizit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/kriza-globale-e-orizit\/","title":{"rendered":"Kriza globale e orizit"},"content":{"rendered":"<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" data-attachment-id=\"71202\" data-permalink=\"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/kriza-globale-e-orizit\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?fit=640%2C360&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"640,360\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;0&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-medium-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?fit=300%2C169&amp;ssl=1\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?fit=640%2C360&amp;ssl=1\" class=\"alignnone  wp-image-71202\" alt=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?resize=730%2C411&#038;ssl=1\" width=\"730\" height=\"411\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?resize=300%2C169&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?resize=450%2C253&amp;ssl=1 450w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?resize=600%2C338&amp;ssl=1 600w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?resize=400%2C225&amp;ssl=1 400w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?w=640&amp;ssl=1 640w\" sizes=\"auto, (max-width: 730px) 100vw, 730px\" \/><\/p>\n<p>7 Maji 2023<\/p>\n<p>Orizi ushqen m\u00eb shum\u00eb se gjysm\u00ebn e bot\u00ebs, por gjithashtu nxit diabetin dhe ndryshimet klimatike, shkruan The Economist. Sipas nj\u00eb legjende indoneziane, orizi iu dhurua ishullit Java nga per\u00ebndesha Dewi Sri. Asaj i erdhi keq p\u00ebr banor\u00ebt e vendit q\u00eb detyroheshin t\u00eb ushqeheshin me \u2018cassava\u2019, k\u00ebshtu q\u00eb u m\u00ebsoi atyre si t\u00eb rrisnin fidan\u00ebt e orizit n\u00eb fusha t\u00eb gjelb\u00ebruara. N\u00eb Indi, thuhet se per\u00ebndesha Annapurna ka luajtur rol t\u00eb ngjash\u00ebm, dhe po ashtu n\u00eb Japoni.<\/p>\n<p>N\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Azin\u00eb, orizit i \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb histori hyjnore dhe zakonisht fem\u00ebrore. Nj\u00eb mitologji e till\u00eb \u00ebsht\u00eb e kuptueshme. P\u00ebr mij\u00ebra vjet, farat e bim\u00ebs Oryza Sativa (shpesh i quajtur oriz aziatik), kan\u00eb qen\u00eb ushqimi kryesor i kontinentit. Azia prodhon 90% t\u00eb orizit n\u00eb bot\u00eb dhe konsumon pothuajse po aq.<\/p>\n<p>Aziatik\u00ebt marrin m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb t\u00eb kat\u00ebrt\u00ebn e kalorive ditore nga orizi. OKB-ja vler\u00ebson se mesatarisht, nj\u00eb aziatik konsumon rreth 77 kg oriz n\u00eb vit, m\u00eb shum\u00eb se mesatarja e Afrik\u00ebs, Europ\u00ebs dhe Amerik\u00ebs s\u00eb bashku (shih grafikun).<\/p>\n<p>Me qindra miliona fermer\u00eb n\u00eb Azi varen nga rritja e t\u00eb korrave dhe shum\u00eb prej tyre kan\u00eb vet\u00ebm pjes\u00eb t\u00eb vogla toke. Megjithat\u00eb, sasia e orizit n\u00eb bot\u00eb po pak\u00ebsohet.<\/p>\n<p>K\u00ebrkesa globale p\u00ebr oriz (sidomos n\u00eb Afrik\u00eb dhe n\u00eb Azi), \u00ebsht\u00eb n\u00eb rritje. Megjithat\u00eb, rendimentet kan\u00eb mbetur n\u00eb vend. Toka, uji dhe puna q\u00eb nevojitet p\u00ebr prodhimin e orizit, po b\u00ebhen gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb pakta.<\/p>\n<p>Ndryshimet klimatike jan\u00eb nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim edhe m\u00eb i r\u00ebnd\u00eb. Rritja e temperaturave po than t\u00eb mbjellat; p\u00ebrmbytjet m\u00eb t\u00eb shpeshta po i shkat\u00ebrrojn\u00eb ato. Kultivimi i orizit nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb viktim\u00eb e ngrohjes globale, por edhe nj\u00eb shkak kryesor i saj, sepse fushat me oriz emetojn\u00eb shum\u00eb metan, q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gaz i fuqish\u00ebm ser\u00eb.<\/p>\n<p>Pra, t\u00eb korrat q\u00eb nxit\u00ebn rritjen e 60% t\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb bot\u00ebs, po b\u00ebhen nj\u00eb burim pasigurie dhe k\u00ebrc\u00ebnimi.<\/p>\n<p>Rritja e k\u00ebrkes\u00ebs e p\u00ebrkeq\u00ebson problemin. Deri n\u00eb vitin 2050, Azia do t\u00eb ket\u00eb 5.3 miliard\u00eb njer\u00ebz, nga 4.7 miliard\u00eb sot, dhe Afrika do t\u00eb ket\u00eb 2.5 miliard\u00eb njer\u00ebz, nga 1.4 miliard\u00eb sot.<\/p>\n<p>Kjo gj\u00eb parashikon t\u00eb nxis\u00eb nj\u00eb rritje prej 30% t\u00eb k\u00ebrkes\u00ebs p\u00ebr oriz, sipas nj\u00eb studimi t\u00eb botuar n\u00eb revist\u00ebn Nature Food. Dhe vet\u00ebm n\u00eb vendet m\u00eb t\u00eb pasura aziatike, si Japonia dhe Koreja e Jugut, buka dhe makaronat hahen m\u00eb tep\u00ebr se sa orizi si ushqim baz\u00eb.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, rritja e produktivitetit t\u00eb orizit n\u00eb Azi po bie. Rendimentet u rrit\u00ebn me nj\u00eb mesatare vjetore prej vet\u00ebm 0.9% gjat\u00eb dekad\u00ebs s\u00eb kaluar, nga rreth 1.3% n\u00eb dekad\u00ebn e m\u00ebparshme, sipas t\u00eb dh\u00ebnave nga OKB-ja. R\u00ebnia ishte m\u00eb e theksuar n\u00eb Azin\u00eb Juglindore, ku norma e rritjes ra nga 1.4% n\u00eb 0.4%.<\/p>\n<p>Indonezia dhe Filipinet tashm\u00eb importojn\u00eb shum\u00eb oriz. N\u00ebse rendimentet nuk rriten, k\u00ebto vende do t\u00eb varen gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb nga t\u00eb tjer\u00ebt p\u00ebr t\u00eb ushqyer 400 milion\u00eb banor\u00ebt e tyre, sipas studimit nga Nature Food.<\/p>\n<p>P\u00ebr vite me radh\u00eb, prodhimi e ka kapur ritmin e rritjes s\u00eb k\u00ebrkes\u00ebs, fal\u00eb efekteve t\u00eb q\u00ebndrueshme t\u00eb revolucionit t\u00eb gjelb\u00ebr, i cili nisi n\u00eb vitet 1960. P\u00ebr t\u00eb rritur rendimentet e dob\u00ebta, shkenc\u00ebtar\u00ebt n\u00eb Institutin Nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb K\u00ebrkimit t\u00eb Orizit (IRRI), me qend\u00ebr n\u00eb Filipine, krijuan nj\u00eb varietet orizi me emrin IR8, q\u00eb lul\u00ebzonte me p\u00ebrdorimin e plehrave kimike dhe sistemeve t\u00eb vaditjes.<\/p>\n<p>Ai qe nj\u00eb ndihmes\u00eb e madhe p\u00ebr Azin\u00eb, duke qen\u00eb se u paraqit pik\u00ebrisht n\u00eb koh\u00ebn kur Kina sapo kishte kaluar nj\u00eb periudh\u00eb urie dhe India ishte n\u00eb prag t\u00eb uris\u00eb.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrsa varieteti IR8 u p\u00ebrhap n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Azin\u00eb, nga Filipinet n\u00eb Pakistan, rendimenti i orizit u rrit. Produktiviteti m\u00eb i madh e b\u00ebri orizin nj\u00eb kultivim m\u00eb t\u00ebrheq\u00ebs, k\u00ebshtu q\u00eb atij iu kushtuan m\u00eb shum\u00eb burime.<\/p>\n<p>Shqet\u00ebsimet p\u00ebr sigurin\u00eb ushqimore u ul\u00ebn dhe qeverit\u00eb aziatike kishin mund\u00ebsin\u00eb t\u00eb p\u00ebrqendroheshin n\u00eb industrializimin dhe rritjen ekonomike.<\/p>\n<p>Instituti IRRI ka krijuar varietete t\u00eb reja orizi q\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrs\u00ebrisin nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb k\u00ebtij suksesi. Ata jan\u00eb m\u00eb produktiv\u00eb dhe t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm ndaj klim\u00ebs, si dhe k\u00ebrkojn\u00eb m\u00eb pak uj\u00eb. Megjithat\u00eb, p\u00ebrmbushja e k\u00ebrkes\u00ebs n\u00eb rritje duket m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb sesa n\u00eb vitet 1960.<\/p>\n<p>Urbanizimi dhe ndarjet e rrepta t\u00eb tokave, kan\u00eb zvog\u00ebluar sip\u00ebrfaqet tok\u00ebsore. Midis viteve 1971 dhe 2016, madh\u00ebsia e nj\u00eb ferme mesatare indiane, u p\u00ebrgjysmua nga 2.3 n\u00eb 1.1 hektar\u00eb.<\/p>\n<p>Kjo e b\u00ebn m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb rritjen e produktivitetit, ve\u00e7an\u00ebrisht kur puna \u00ebsht\u00eb e pak\u00ebt. Mbjellja e farave n\u00eb rreshta t\u00eb rregullt, rimbjellja e fidan\u00ebve dhe vjelja e tyre, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pun\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb q\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb pun\u00ebtor\u00eb aziatik\u00eb po e shmangin.<\/p>\n<p>Uji, nj\u00eb tjet\u00ebr kontribut i madh, tani \u00ebsht\u00eb m\u00eb i pak\u00ebt. N\u00eb shum\u00eb vende, tokat jan\u00eb varf\u00ebruar dhe helmuar nga p\u00ebrdorimi i tep\u00ebrt i plehrave kimike dhe pesticideve.<\/p>\n<p>Asnj\u00eb kultivim nuk \u00ebsht\u00eb aq i ndjesh\u00ebm ndaj ngrohjes globale sa orizi, thon\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt n\u00eb Institutin IRRI. Nj\u00eb studim i vitit 2004, zbuloi se nj\u00eb rritje prej 1\u00b0C n\u00eb temperaturat minimale, \u00e7on n\u00eb nj\u00eb r\u00ebnie prej 10% t\u00eb rendimentit.<\/p>\n<p>Rritja e nivelit t\u00eb detit, nj\u00eb tjet\u00ebr rezultat i ngrohjes globale, tashm\u00eb po shkakton hyrjen e krip\u00ebs n\u00eb zonat e ul\u00ebta pran\u00eb lumit Mekong, duke ulur rendimentet e orizit atje. P\u00ebrmbytjet masive vitin e kaluar n\u00eb Pakistan, q\u00eb \u00ebsht\u00eb eksportuesi i kat\u00ebrt m\u00eb i madh n\u00eb bot\u00eb i orizit, vler\u00ebsohet se kan\u00eb shkat\u00ebrruar 15% t\u00eb t\u00eb korrave n\u00eb vend.<\/p>\n<p>Kontributi i orizit n\u00eb ngrohjen globale \u00ebsht\u00eb i n\u00ebnvler\u00ebsuar. Nd\u00ebrtimi i kanalizimeve p\u00ebr ujitjen e fushave me oriz, ul sasin\u00eb e oksigjenit n\u00eb shtresat e poshtme t\u00eb tok\u00ebs. Kjo nxit lul\u00ebzimin e baktereve q\u00eb l\u00ebshojn\u00eb metan.<\/p>\n<p>Si pasoj\u00eb, prodhimi i orizit \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr 12% t\u00eb emetimeve totale t\u00eb metanit dhe 1.5% t\u00eb emetimeve totale t\u00eb gazrave ser\u00eb, t\u00eb krahasueshme me nivelet e emetuara nga aviacioni. Fushat me oriz n\u00eb Vietnam prodhojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb karbon se sa sektori i transportit n\u00eb vend.<\/p>\n<p>Cil\u00ebsia ushqyese e orizit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr shqet\u00ebsim n\u00eb rritje. Orizi ka sasi t\u00eb larta glukoze, e cila kontribuon n\u00eb diabet dhe obezitet. Orizi gjithashtu ka nivele t\u00eb ul\u00ebta hekuri dhe zinku, dy p\u00ebrb\u00ebr\u00ebs ushqimor\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm. N\u00eb Azin\u00eb Jugore, p\u00ebrhapja e diabetit dhe kequshqyerjes mund t\u00eb lidhet me var\u00ebsin\u00eb e tep\u00ebrt nga orizi.<\/p>\n<p>Zgjidhja e kaq shum\u00eb problemeve \u00ebsht\u00eb e nd\u00ebrlikuar. Jean Bali\u00e9, drejtori i p\u00ebrgjithsh\u00ebm i Institucionit IRRI, thot\u00eb se n\u00ebse revolucioni i par\u00eb i gjelb\u00ebr kishte t\u00eb b\u00ebnte me produktivitetin, revolucioni i ardhsh\u00ebm duhet t\u00eb p\u00ebrqendrohet n\u00eb \u201csistemet n\u00eb nivelin e fabrikave ose parcelave\u201d.<\/p>\n<p>Kjo k\u00ebrkon politika m\u00eb t\u00eb mira t\u00eb orizit, si dhe varietete m\u00eb t\u00eb mira.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrhyrjet e dob\u00ebta ose t\u00eb vjetruara t\u00eb qeveris\u00eb jan\u00eb burimi i shumic\u00ebs s\u00eb shqet\u00ebsimeve t\u00eb produktivitetit dhe mjedisit. Ato shtremb\u00ebrojn\u00eb tregjet dhe zbehin stimujt p\u00ebr ndryshim. Marrim si shembull rastin e zotit Sandeep Singh n\u00eb Bassi Akbarpur, nj\u00eb fshat i vog\u00ebl n\u00eb shtetin verior indian Haryana.<\/p>\n<p>Megjith\u00ebse kultivon oriz, ai parap\u00eblqen t\u00eb haj\u00eb roti, nj\u00eb buk\u00eb e b\u00ebr\u00eb me grur\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kultivim shum\u00eb m\u00eb i p\u00ebrshtatsh\u00ebm p\u00ebr klim\u00ebn e nxeht\u00eb dhe t\u00eb that\u00eb n\u00eb Haryana. Megjithat\u00eb, zoti Singh \u00ebsht\u00eb shtyr\u00eb nga stimujt e qeveris\u00eb n\u00eb nj\u00eb cik\u00ebl t\u00eb prodhimit t\u00eb orizit dhe grurit.<\/p>\n<p>India blen oriz nga fermer\u00ebt me nj\u00eb \u00e7mim t\u00eb garantuar, shpesh t\u00eb caktuar mbi norm\u00ebn e tregut. T\u00eb korrat m\u00eb pas u shiten t\u00eb varf\u00ebrve me nj\u00eb \u00e7mim t\u00eb subvencionuar, duke nxitur konsumin e orizit. Subvencionohen edhe plehrat kimike, edhe uji. Nd\u00ebrhyrje t\u00eb tilla jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrhapura n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Azin\u00eb.<\/p>\n<p>Shumica u paraqit\u00ebn n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb pasiguris\u00eb ushqimore, kur diabeti dhe kostot mjedisore ishin shum\u00eb m\u00eb pak shqet\u00ebsuese sesa sot.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb zgjidh\u00ebsh nyjet e politikave q\u00eb jan\u00eb shtr\u00ebnguar gjat\u00eb dekadave. Fermer\u00ebt jan\u00eb votues q\u00eb qeverit\u00eb nuk guxojn\u00eb t\u2019i kund\u00ebrshtojn\u00eb. Partia qeveris\u00ebse n\u00eb Indi, Bharatiya Janata, e cila krenohet me zbatimin e masave t\u00eb ashpra, por t\u00eb nevojshme, e nxori k\u00ebt\u00eb m\u00ebsim n\u00eb vitin 2021, kur u detyrua t\u00eb t\u00ebrhiqte reformat n\u00eb bujq\u00ebsi, pas protestave t\u00eb fermer\u00ebve.<\/p>\n<p>Megjith\u00ebse nuk ka asnj\u00eb zgjidhje t\u00eb vetme p\u00ebr thellimin e kriz\u00ebs s\u00eb orizit, ka shum\u00eb zgjidhje t\u00eb pjesshme. N\u00eb disa pjes\u00eb t\u00eb Azis\u00eb ku rendimentet jan\u00eb t\u00eb ul\u00ebta, si n\u00eb Mianmar dhe Filipine, \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb rritet produktiviteti, duke p\u00ebrdorur m\u00eb shum\u00eb plehra kimike dhe pesticide, pa shkaktuar d\u00ebme mjedisore serioze.<\/p>\n<p>Shkenc\u00ebtar\u00ebt n\u00eb institucionin IRRI dhe grupe t\u00eb tjera k\u00ebrkimore kan\u00eb krijuar varietete orizi q\u00eb jan\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme ndaj p\u00ebrmbytjeve, that\u00ebsir\u00ebs dhe nxeht\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n<p>Ata gjithashtu kan\u00eb krijuar varietete m\u00eb ushqyese. K\u00ebto ndryshime, t\u00eb nd\u00ebrthurura me risit\u00eb n\u00eb kultivim, si mbjellja e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb, nj\u00eb metod\u00eb mbjelljeje q\u00eb k\u00ebrkon m\u00eb pak uj\u00eb dhe pun\u00eb fizike, mund t\u00eb zvog\u00eblojn\u00eb d\u00ebmtimin mjedisor dhe t\u00eb rrisin rendimentet.<\/p>\n<p>Eksperimentet n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Azin\u00eb e kan\u00eb konfirmuar k\u00ebt\u00eb. N\u00eb Bangladesh, fermer\u00ebt q\u00eb kultivojn\u00eb varietetin SUB1, q\u00eb \u00ebsht\u00eb tolerant ndaj p\u00ebrmbytjeve, arrit\u00ebn 6% rendiment m\u00eb t\u00eb lart\u00eb dhe 55% fitime m\u00eb t\u00eb larta, sipas nj\u00eb studimi t\u00eb botuar n\u00eb revist\u00ebn Politika e Ushqimit n\u00eb vitin 2021.<\/p>\n<p>Nj\u00eb p\u00ebrmbledhje e provave n\u00eb terren n\u00eb Global Food Security tregon se varietetet q\u00eb kan\u00eb q\u00ebndrueshm\u00ebri ndaj that\u00ebsir\u00ebs, g\u00ebzojn\u00eb avantazh rendimenti prej 0,8-1,2 ton p\u00ebr hektar.<\/p>\n<p>Por shum\u00eb fermer\u00eb nuk e din\u00eb se ekzistojn\u00eb k\u00ebto fara dhe metoda t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuara. Disa thjesht nuk duan t\u00eb provojn\u00eb di\u00e7ka t\u00eb re. Nj\u00eb studim mbar\u00ebkomb\u00ebtar i fermer\u00ebve t\u00eb orizit n\u00eb Indi n\u00eb vitet 2017-\u201818, zbuloi se vet\u00ebm 26% kishin miratuar varietete t\u00eb reja.<\/p>\n<p>Qeverit\u00eb mund t\u00eb luajn\u00eb rol t\u00eb madh n\u00eb nxjerrjen n\u00eb pah t\u00eb p\u00ebrfitimeve t\u00eb varieteteve dhe metodave t\u00eb reja. Vietnami po udh\u00ebheq n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim. Koh\u00ebt e fundit, ai njoftoi nj\u00eb plan ambicioz p\u00ebr t\u00eb kultivuar oriz \u201cme pak karbon\u201d n\u00eb 1 milion hektar\u00eb.<\/p>\n<p>Ai e promovon k\u00ebt\u00eb si nj\u00eb mjet p\u00ebr t\u00eb kursyer fuqin\u00eb pun\u00ebtore dhe p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuar efikasitetin. \u00cbsht\u00eb thelb\u00ebsore q\u00eb t\u00eb shmanget reklamimi i zbutjes s\u00eb emetimeve, si nj\u00eb barr\u00eb p\u00ebr fermer\u00ebt, thot\u00eb Bjoern Ole Sander, nj\u00eb shkenc\u00ebtar klimatik n\u00eb Institutin IRRI.<\/p>\n<p>Nj\u00eb revolucion m\u00eb i gjelb\u00ebr<\/p>\n<p>Nj\u00eb qasje nga posht\u00eb-lart \u00ebsht\u00eb gjithashtu e r\u00ebnd\u00ebsishme. Pun\u00ebtor\u00ebt e sektorit t\u00eb bujq\u00ebsis\u00eb mund t\u00eb luajn\u00eb rol t\u00eb madh n\u00eb p\u00ebrcjelljen e njohurive, por shpesh ata shp\u00ebrfillen nga politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsit.<\/p>\n<p>Shumica e shpenzimeve publike bujq\u00ebsore shkojn\u00eb p\u00ebr subvencione dhe vaditje, q\u00eb jan\u00eb zakonisht p\u00ebrfitim p\u00ebr fermer\u00ebt m\u00eb t\u00eb pasur me toka m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha.<\/p>\n<p>Qeverit\u00eb gjithashtu duhet t\u00eb b\u00ebjn\u00eb shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr p\u00ebr t\u00eb ulur var\u00ebsin\u00eb e njer\u00ebzve nga orizi. Me k\u00ebrkes\u00eb t\u00eb Indis\u00eb, OKB e ka shpallur vitin 2023 si vitin e melit.<\/p>\n<p>India shpreson t\u2019i nxis\u00eb fermer\u00ebt dhe konsumator\u00ebt t\u00eb prodhojn\u00eb dhe konsumojn\u00eb k\u00ebt\u00eb kultur\u00eb t\u00eb re, e cila \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb ushqyese se orizi ose gruri dhe k\u00ebrkon shum\u00eb m\u00eb pak uj\u00eb.<\/p>\n<p>Indonezia gjithashtu po e promovon at\u00eb. Sot, vet\u00ebm banor\u00ebt e pasur n\u00eb Delhi q\u00eb jan\u00eb tejet t\u00eb kujdessh\u00ebm p\u00ebr sh\u00ebndetin, do t\u00eb zgjidhnin melin n\u00eb vend t\u00eb orizit.<\/p>\n<p>Por aty ku udh\u00ebheqin elitat, shpesh ndjekin masat. N\u00ebse do t\u00eb shfaqej nj\u00eb treg i madh, do t\u00eb joshte disa fermer\u00eb q\u00eb t\u00eb zgjeronin kultivimet dhe madje edhe kultivuesit e zjarrt\u00eb t\u00eb orizit q\u00eb t\u00eb diversifikoheshin.<\/p>\n<p>Revolucioni i par\u00eb i gjelb\u00ebr shmangu nj\u00eb katastrof\u00eb aziatike. Situata mund t\u00eb mos jet\u00eb aq e pasigurt sot, por sfida \u00ebsht\u00eb, n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre, m\u00eb e madhe. Vendet duhet t\u00eb prodhojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb me m\u00eb pak burime n\u00eb dispozicion dhe me kujdes shum\u00eb m\u00eb t\u00eb madh p\u00ebr mjedisin.<\/p>\n<p>Kjo do t\u00eb p\u00ebrb\u00ebnte nj\u00eb \u201crevolucion t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb gjelb\u00ebr\u201d, thot\u00eb zoti Bali\u00e9, shefi i institucionit IRRI.<\/p>\n<p>Shp\u00ebrblimet mund t\u00eb jen\u00eb gjithashtu shum\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha. Kultivimi m\u00eb i q\u00ebndruesh\u00ebm dhe rritja e rendimentit do t\u2019u mund\u00ebsonte fermer\u00ebve t\u00eb ardhura m\u00eb t\u00eb larta dhe m\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme. Do t\u2019i ndihmonte ata t\u00eb p\u00ebrshtateshin me ndryshimet klimatike dhe t\u00eb kontribuonin m\u00eb pak n\u00eb to. Ky sukses, q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb aspak i garantuar, do t\u00eb mund\u00ebsonte sigurin\u00eb ushqimore p\u00ebr aziatik\u00ebt dhe p\u00ebr gjith\u00eb bot\u00ebn.\/ Monitor.al<\/p>\n<p>Nga Konica.al<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>7 Maji 2023 Orizi ushqen m\u00eb shum\u00eb se gjysm\u00ebn e bot\u00ebs, por gjithashtu nxit diabetin dhe ndryshimet klimatike, shkruan The Economist. Sipas nj\u00eb legjende indoneziane, orizi iu dhurua ishullit Java nga per\u00ebndesha Dewi Sri. Asaj i erdhi keq p\u00ebr banor\u00ebt e vendit q\u00eb detyroheshin t\u00eb ushqeheshin me \u2018cassava\u2019, k\u00ebshtu q\u00eb u m\u00ebsoi atyre si t\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":71202,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[27,1,35],"tags":[],"class_list":["post-71201","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blogu-i-udhetarit","category-njoftime-shtypi","category-shoqerore"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/640-0-3e970010c421cdb9dadfbbcd88c43e04.jpg?fit=640%2C360&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5Z6wp-iwp","jetpack-related-posts":[{"id":100126,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/prokurimi-publik-rama-per-pak-ia-kemi-kaluar-suedise-gjermanise-edhe-frances\/","url_meta":{"origin":71201,"position":0},"title":"Prokurimi Publik, Rama: &#8211; P\u00ebr pak, ia kemi kaluar Suedis\u00eb, Gjermanis\u00eb edhe Franc\u00ebs","author":"Kurt Farka","date":"May 11, 2026","format":false,"excerpt":"11 Maji 2026 Kryeministri Edi Rama dhe Drejtorja e P\u00ebrgjithshme e Agjencis\u00eb s\u00eb Prokurimit Publik, Reida Kashta zhvilluan nj\u00eb konferenc\u00eb p\u00ebr mediat, ku fol\u00ebn mbi procesin dhe se ku q\u00ebndron sot Shqip\u00ebria n\u00eb fush\u00ebn e prokurimeve publike. Gjat\u00eb fjal\u00ebs s\u00eb tij, Rama theksoi se vendi yn\u00eb ndodhet n\u00eb faz\u00eb t\u00eb\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/84458d0d-d1ac-4a4c-bd9e-37ceec9a0e38-1536x1023-1.jpg?fit=1200%2C799&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/84458d0d-d1ac-4a4c-bd9e-37ceec9a0e38-1536x1023-1.jpg?fit=1200%2C799&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/84458d0d-d1ac-4a4c-bd9e-37ceec9a0e38-1536x1023-1.jpg?fit=1200%2C799&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/84458d0d-d1ac-4a4c-bd9e-37ceec9a0e38-1536x1023-1.jpg?fit=1200%2C799&ssl=1&resize=700%2C400 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/84458d0d-d1ac-4a4c-bd9e-37ceec9a0e38-1536x1023-1.jpg?fit=1200%2C799&ssl=1&resize=1050%2C600 3x"},"classes":[]},{"id":100063,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/batutat-e-rames-gjermanet-jane-prapa-nesh-me-dixhitalizimin-neper-ministri-punojne-akoma-me-fax\/","url_meta":{"origin":71201,"position":1},"title":"Batutat e Ram\u00ebs: &#8211; Gjerman\u00ebt jan\u00eb prapa nesh me dixhitalizimin. &#8211; N\u00ebp\u00ebr ministri punojn\u00eb akoma me \u2018fax\u2019!","author":"Kurt Farka","date":"May 9, 2026","format":false,"excerpt":"9 Maji 2026 Kryeministri Edi Rama deklaroi se programi \u201cEU4Municipalities II\u201d \u00ebsht\u00eb nj\u00eb instrument i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr modernizimin e institucioneve vendore dhe rritjen e kapaciteteve njer\u00ebzore n\u00eb bashkit\u00eb shqiptare. Gjat\u00eb fjal\u00ebs s\u00eb tij n\u00eb aktivitetin e nisjes s\u00eb programit, Rama tha se sfida m\u00eb e madhe aktuale mbetet forcimi i\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/rama-kuvend_1-1.jpg?fit=640%2C433&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/rama-kuvend_1-1.jpg?fit=640%2C433&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/rama-kuvend_1-1.jpg?fit=640%2C433&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x"},"classes":[]},{"id":100111,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/e-shnderroi-shtepine-ne-berat-ne-muze-artizania-tefta-qose-500-kostume-popullore-puna-e-nje-jete\/","url_meta":{"origin":71201,"position":2},"title":"E shnd\u00ebrroi sht\u00ebpin\u00eb n\u00eb Berat n\u00eb muze, artizania Tefta Qose: &#8211; 500 kostume popullore, puna e nj\u00eb jete","author":"Kurt Farka","date":"May 11, 2026","format":false,"excerpt":"11 Mars 2026 N\u00eb nj\u00eb koh\u00eb kur shum\u00eb tradita rrezikojn\u00eb t\u00eb harrohen, Tefta Qose vazhdon t\u00eb mbaj\u00eb gjall\u00eb artin e krijimit t\u00eb veshjeve popullore. Prej disa vitesh, ajo e ka shnd\u00ebrruar sht\u00ebpin\u00eb e saj n\u00eb lagjen \u201cBarrikad\u00eb\u201d n\u00eb nj\u00eb muze t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, ku \u00e7do cep rr\u00ebfen histori, nd\u00ebrsa \u00e7do veshje\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Kostumet-e-Tefta-Qoses-1.jpg?fit=1200%2C798&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Kostumet-e-Tefta-Qoses-1.jpg?fit=1200%2C798&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Kostumet-e-Tefta-Qoses-1.jpg?fit=1200%2C798&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Kostumet-e-Tefta-Qoses-1.jpg?fit=1200%2C798&ssl=1&resize=700%2C400 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Kostumet-e-Tefta-Qoses-1.jpg?fit=1200%2C798&ssl=1&resize=1050%2C600 3x"},"classes":[]},{"id":100161,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/agjencia-telegrafike-me-ekspozite-shpalos-historine-e-lajmit-shqiptar\/","url_meta":{"origin":71201,"position":3},"title":"Agjencia Telegrafike me ekspozit\u00eb shpalos historin\u00eb e lajmit shqiptar","author":"Kurt Farka","date":"May 12, 2026","format":false,"excerpt":"12 Maji 2026 Ekspozita e Agjencis\u00eb Telegrafike duket se po zgjon kureshtje jo t\u00eb vog\u00ebl. Agjencia raporton se qindra turist\u00eb t\u00eb huaj jan\u00eb ndalur t\u00eb vizitojn\u00eb me k\u00ebrsh\u00ebri ekspozit\u00ebn e \u00e7elur n\u00eb Kalan\u00eb e Tiran\u00ebs nga Agjencia Telegrafike Shqiptare, me tem\u00eb \u201cATSH \u2013 Nj\u00eb rrug\u00ebtim n\u00eb historin\u00eb e lajmit shqiptar\u201d.\u2026","rel":"","context":"In &quot;Kultura&quot;","block_context":{"text":"Kultura","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/kultura\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/0dac2990-5481-4e1a-bc5f-856643659817.jpg?fit=870%2C519&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/0dac2990-5481-4e1a-bc5f-856643659817.jpg?fit=870%2C519&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/0dac2990-5481-4e1a-bc5f-856643659817.jpg?fit=870%2C519&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/0dac2990-5481-4e1a-bc5f-856643659817.jpg?fit=870%2C519&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":100005,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/frika-per-nje-pandemi-te-radhes-obsh-nuk-ka-ngjashmeri-me-covid-hantaviruset-perhapen-shume-ndryshe\/","url_meta":{"origin":71201,"position":4},"title":"Frika p\u00ebr nj\u00eb pandemi t\u00eb radh\u00ebs, OBSH: &#8211; Nuk ka ngjashm\u00ebri me Covid, hantaviruset p\u00ebrhapen shum\u00eb ndryshe","author":"Kurt Farka","date":"May 7, 2026","format":false,"excerpt":"7 Maji 2026 N\u00eb kushtet kur kujtimet e Covid-19 jan\u00eb ende t\u00eb fresk\u00ebta, p\u00ebrhapja e hantavirusit n\u00eb jav\u00ebt e fundit ka shkaktuar jo pak panik n\u00eb popull dhe k\u00ebt\u00eb e shton edhe mungesa e informacionit n\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb. Frika e nj\u00eb pandemie t\u00eb re, p\u00ebrve\u00e7 luft\u00ebs, \u00ebsht\u00eb n\u00eb aj\u00ebr,\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hanta-viruse.jpg?fit=1200%2C675&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hanta-viruse.jpg?fit=1200%2C675&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hanta-viruse.jpg?fit=1200%2C675&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hanta-viruse.jpg?fit=1200%2C675&ssl=1&resize=700%2C400 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hanta-viruse.jpg?fit=1200%2C675&ssl=1&resize=1050%2C600 3x"},"classes":[]},{"id":100070,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/spiropali-me-mesazh-te-koduar-ne-europe-shteti-nuk-eshte-prone-e-askujt-dinjiteti-vlen-me-shume-se-forca\/","url_meta":{"origin":71201,"position":5},"title":"Spiropali me mesazh t\u00eb koduar: &#8211; N\u00eb Europ\u00eb shteti nuk \u00ebsht\u00eb pron\u00eb e askujt, dinjiteti vlen m\u00eb shum\u00eb se forca","author":"Kurt Farka","date":"May 9, 2026","format":false,"excerpt":"9 Maji 2026 Elisa Spiropali ka zgjedhur Dit\u00ebn e Europ\u00ebs p\u00ebr t\u00eb d\u00ebrguar t\u00eb tjera mesazhe n\u00eb drejtim t\u00eb partis\u00eb s\u00eb saj. Edhe pse kritikat e drejtp\u00ebrdrejta jan\u00eb ndalur pas replik\u00ebs ndaj k\u00ebrc\u00ebnimit t\u00eb Ram\u00ebs me p\u00ebrjashtim, n\u00eb mesazhin p\u00ebr Dit\u00ebn e Europ\u00ebs duket sikur Spiropali flet me kode. Sipas\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/683660598_988439043537725_8063354982261626819_n.jpg?fit=848%2C678&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/683660598_988439043537725_8063354982261626819_n.jpg?fit=848%2C678&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/683660598_988439043537725_8063354982261626819_n.jpg?fit=848%2C678&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/683660598_988439043537725_8063354982261626819_n.jpg?fit=848%2C678&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/71201","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=71201"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/71201\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":71203,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/71201\/revisions\/71203"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/71202"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=71201"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=71201"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=71201"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}