{"id":69057,"date":"2023-03-05T12:38:43","date_gmt":"2023-03-05T12:38:43","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/?p=69057"},"modified":"2023-03-05T12:44:01","modified_gmt":"2023-03-05T12:44:01","slug":"pse-vdesim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/pse-vdesim\/","title":{"rendered":"Pse vdesim?"},"content":{"rendered":"<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" data-attachment-id=\"69058\" data-permalink=\"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/pse-vdesim\/640-0-858579-941\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?fit=640%2C380&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"640,380\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;0&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"-640-0-858579-941\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-medium-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?fit=300%2C178&amp;ssl=1\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?fit=640%2C380&amp;ssl=1\" class=\"alignnone wp-image-69058\" alt=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?resize=860%2C510&#038;ssl=1\" width=\"860\" height=\"510\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?resize=300%2C178&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?resize=450%2C267&amp;ssl=1 450w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?resize=600%2C356&amp;ssl=1 600w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?resize=400%2C238&amp;ssl=1 400w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?w=640&amp;ssl=1 640w\" sizes=\"auto, (max-width: 860px) 100vw, 860px\" \/><\/p>\n<p>5 Mars 2023<\/p>\n<p>Disa kandil deti dhe t\u00eb af\u00ebrmit e tyre ofrojn\u00eb t\u00eb dh\u00ebna t\u00ebrheq\u00ebse n\u00ebse pavdek\u00ebsia \u00ebsht\u00eb e mundur \u2013 pra pse vdekja b\u00ebhet ne t\u00eb tjer\u00ebt?<\/p>\n<p>Nga t\u00eb gjith\u00eb organizmat ujor\u00eb t\u00eb \u00e7uditsh\u00ebm dhe t\u00eb mrekulluesh\u00ebm q\u00eb v\u00ebrshojn\u00eb n\u00eb oqeanet dhe lumenjt\u00eb tan\u00eb, do t&#8217;ju falej n\u00ebse shikoni hidr\u00ebn.\u00a0I quajtur sipas gjarprit mitologjik t\u00eb lasht\u00eb grek q\u00eb mund t\u00eb riprodhonte kokat e tij, ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb i af\u00ebrm i uj\u00ebrave t\u00eb \u00ebmbla t\u00eb kandil deti, anemone dhe koral.\u00a0Pak si nj\u00eb far\u00eb luleradhiqeje, me nj\u00eb trup t\u00eb gjat\u00eb dhe tuf\u00eb tentakulash n\u00eb nj\u00ebrin skaj, nuk ka shum\u00eb p\u00ebr t\u00eb par\u00eb.\u00a0Por ata kan\u00eb nj\u00eb veti t\u00eb jasht\u00ebzakonshme q\u00eb i b\u00ebn ata nj\u00eb kuriozitet t\u00eb biologjis\u00eb: ata mund t\u00eb rigjenerohen.\u00a0N\u00ebse e ndani nj\u00eb hidra n\u00eb shum\u00eb pjes\u00eb, secila pjes\u00eb do t\u00eb rritet n\u00eb nj\u00eb individ t\u00eb plot\u00eb dhe t\u00eb ri.<\/p>\n<p>Vetit\u00eb e tyre rigjeneruese kan\u00eb zgjuar interesin e biolog\u00ebve q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb prova t\u00eb pavdek\u00ebsis\u00eb n\u00eb natyr\u00eb.\u00a0Pse duket se k\u00ebto specie nuk vdesin nga shkaqe natyrore?\u00a0Dhe a \u00ebsht\u00eb vdekja e pashmangshme?<\/p>\n<p>Plakja u p\u00ebrshkrua n\u00eb mesin e shekullit t\u00eb 20-t\u00eb si nj\u00eb shk\u00ebmbim nd\u00ebrmjet riprodhimit dhe mir\u00ebmbajtjes s\u00eb qelizave . Fillimisht, trupat e organizmave p\u00ebrdorin burimet e tyre p\u00ebr t&#8217;u rritur dhe p\u00ebr t\u00eb na mbajtur t\u00eb sh\u00ebndetsh\u00ebm &#8211; p\u00ebr t\u00eb ruajtur qelizat tona. Gjat\u00eb f\u00ebmij\u00ebris\u00eb dhe adoleshenc\u00ebs, theksi vihet n\u00eb t\u00eb q\u00ebndruarit gjall\u00eb dhe t\u00eb b\u00ebheni sa m\u00eb t\u00eb fort\u00eb dhe t\u00eb sh\u00ebndetsh\u00ebm. Pas pjekuris\u00eb seksuale, p\u00ebrpar\u00ebsia kalon tek riprodhimi. P\u00ebr shkak se, p\u00ebr shumic\u00ebn e organizmave, burimet jan\u00eb t\u00eb kufizuara, dh\u00ebnia e prioriteteve p\u00ebr prodhimin e pasardh\u00ebsve mund t\u00eb jet\u00eb n\u00eb kurriz t\u00eb q\u00ebndrimit t\u00eb sh\u00ebndetsh\u00ebm.<\/p>\n<p>Merrni nj\u00eb salmon q\u00eb ka notuar n\u00eb rrjedh\u00ebn e sip\u00ebrme p\u00ebr t\u00eb pjell\u00eb dhe vdes menj\u00ebher\u00eb m\u00eb pas.\u00a0Gjith\u00e7ka shpenzohet p\u00ebr t&#8217;i dh\u00ebn\u00eb salmonit shansin m\u00eb t\u00eb mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb arritur n\u00eb vendin e vez\u00ebve dhe sapo t\u00eb jet\u00eb atje ai shfryt\u00ebzon sa m\u00eb shum\u00eb mund\u00ebsin\u00eb.\u00a0Shanset q\u00eb salmoni t\u00eb notoj\u00eb p\u00ebrs\u00ebri n\u00eb drejtim t\u00eb rrym\u00ebs, t\u00eb mbijetoj\u00eb edhe nj\u00eb vit n\u00eb det, t\u00eb b\u00ebj\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin udh\u00ebtim kthimi dhe t\u00eb pjell\u00eb p\u00ebrs\u00ebri me sukses jan\u00eb kaq t\u00eb larg\u00ebta sa se p\u00ebrzgjedhja natyrore nuk do t&#8217;i favorizonte kurr\u00eb k\u00ebta individ\u00eb.\u00a0Dhe n\u00eb \u00e7do rast, ata tashm\u00eb i kan\u00eb kaluar gjenet e tyre me sukses nj\u00eb her\u00eb.<\/p>\n<p>Por kuptimi aktual se pse gj\u00ebrat vdesin \u00ebsht\u00eb pak m\u00eb specifik.\u00a0Kur organizmat arrijn\u00eb pjekurin\u00eb seksuale, forca e seleksionimit natyror dob\u00ebsohet dhe fillon procesi i plakjes, duke \u00e7uar p\u00ebrfundimisht n\u00eb vdekje.\u00a0Por nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t&#8217;i hapur rrug\u00eb brezit t\u00eb ardhsh\u00ebm, i cili mund t\u00eb jet\u00eb &#8220;t\u00ebrheq\u00ebs nga nj\u00eb k\u00ebnd altruist&#8221;, thot\u00eb Alexei Maklakov, nj\u00eb profesor i biologjis\u00eb evolucionare dhe biogerontologjis\u00eb n\u00eb Universitetin e Anglis\u00eb Lindore n\u00eb MB.<\/p>\n<p>Gjat\u00eb jet\u00ebs son\u00eb, gjenet tona mbledhin mutacione.\u00a0Disa jan\u00eb krejt\u00ebsisht t\u00eb rast\u00ebsishme, t\u00eb tjera rezultat i dietave tona ose faktor\u00ebve t\u00eb jasht\u00ebm si drita ultravjollc\u00eb.\u00a0Shumica nuk b\u00ebjn\u00eb asgj\u00eb ose jan\u00eb t\u00eb d\u00ebmsh\u00ebm, shum\u00eb pak do t\u00eb jen\u00eb t\u00eb dobish\u00ebm.\u00a0P\u00ebrpara pjekuris\u00eb seksuale, &#8220;\u00e7do mutacion i gjeneve q\u00eb zvog\u00eblon gjasat e nj\u00eb organizmi p\u00ebr t&#8217;u riprodhuar, apo edhe e vret organizmin para se t\u00eb riprodhohet, do t\u00eb zgjidhej fuqish\u00ebm kund\u00ebr&#8221;, thot\u00eb Gabriella Kountourides, nj\u00eb biologe evolucionare n\u00eb departamentin e antropologjis\u00eb n\u00eb Universitetin e Oksfordit. .\u00a0Megjithat\u00eb, sapo nj\u00eb organiz\u00ebm arrin pjekurin\u00eb seksuale, ai \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t&#8217;i kaloj\u00eb gjenet e tij brezit t\u00eb ardhsh\u00ebm.\u00a0N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, forca e seleksionimit natyror dob\u00ebsohet.<\/p>\n<p>Merrni salmonin ton\u00eb t\u00eb vez\u00ebve.\u00a0Ka b\u00ebr\u00eb mjaft mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb arritur n\u00eb mosh\u00ebn madhore dhe p\u00ebr t&#8217;u riprodhuar.\u00a0Pasardh\u00ebsit e tij ka t\u00eb ngjar\u00eb t\u00eb ken\u00eb nj\u00eb shans p\u00ebr t\u00eb luftuar gjithashtu.\u00a0N\u00ebse nj\u00eb mutacion gjenetik do t\u00eb ndodhte n\u00eb salmonin ton\u00eb pasi ai u shfaq, q\u00eb rriti rast\u00ebsisht jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb e tij dhe do t\u00eb thoshte se ai mbijetoi nj\u00eb vit tjet\u00ebr (pavar\u00ebsisht se kjo do t\u00eb ishte jasht\u00ebzakonisht e pamundur), ata pasardh\u00ebs nuk do t\u00eb kishin nj\u00eb avantazh ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm ndaj v\u00ebllez\u00ebrve e motrave t\u00eb tyre.\u00a0Salmoni yn\u00eb tashm\u00eb ka nj\u00eb gjenerat\u00eb (pa mutacion) atje.<\/p>\n<p>Ka pak p\u00ebrfitim, nga pik\u00ebpamja e p\u00ebrzgjedhjes natyrore, n\u00eb vazhdimin e p\u00ebrpjekjeve t\u00eb nevojshme p\u00ebr t\u00eb q\u00ebndruar t\u00eb sh\u00ebndetsh\u00ebm pas riprodhimit.\u00a0Si rezultat, \u00e7do gjen q\u00eb e mund\u00ebson k\u00ebt\u00eb nuk i n\u00ebnshtrohet presionit t\u00eb p\u00ebrzgjedhjes q\u00eb do t\u00eb b\u00ebnte q\u00eb ato t\u00eb b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb zakonshme.\u00a0&#8220;Nj\u00eb individ do t\u00eb donte t\u00eb q\u00ebndronte gjall\u00eb. Por n\u00eb at\u00eb pik\u00eb, seleksionimi natyror nuk punon aq shum\u00eb p\u00ebr t\u00eb, sepse nuk ka asgj\u00eb m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr t&#8217;i dh\u00ebn\u00eb brezit t\u00eb ardhsh\u00ebm,&#8221; thot\u00eb Kountourides.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, jo t\u00eb gjith\u00eb organizmat jan\u00eb aq ekstrem\u00eb sa salmoni yn\u00eb dikur i vet\u00ebm q\u00eb vjellte vez\u00ebt.\u00a0Disa mbijetojn\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb m\u00eb t\u00eb gjat\u00eb p\u00ebr t\u00eb pasur m\u00eb shum\u00eb pasardh\u00ebs.\u00a0Shumica e mutacioneve n\u00eb ADN-n\u00eb ton\u00eb do t\u00eb ken\u00eb pasoja negative ose aspak.\u00a0Trupat tan\u00eb jan\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb riparojn\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb k\u00ebtij d\u00ebmtimi t\u00eb ADN-s\u00eb, por aft\u00ebsia jon\u00eb p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkeq\u00ebsohet me kalimin e mosh\u00ebs p\u00ebr shkak t\u00eb forcave t\u00eb dob\u00ebta t\u00eb seleksionimit natyror.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, m\u00eb von\u00eb n\u00eb jet\u00eb, qelizat e vjetra mund t\u00eb grumbullohen n\u00eb inde, duke shkaktuar d\u00ebme dhe inflamacion, dhe jan\u00eb pararend\u00ebse t\u00eb s\u00ebmundjeve t\u00eb lidhura me mosh\u00ebn.<\/p>\n<p>Por plakja dhe vdekja ndodh n\u00eb dy m\u00ebnyra &#8211; grumbullimi i mutacioneve negative p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrzgjedhjes s\u00eb dob\u00ebt natyrore dhe mutacioneve q\u00eb mund t\u00eb ken\u00eb qen\u00eb t\u00eb dobishme p\u00ebr riprodhimin, por q\u00eb b\u00ebhen negative p\u00ebr nj\u00eb jet\u00eb t\u00eb gjat\u00eb.<\/p>\n<p>Nj\u00eb shembull i k\u00ebsaj t\u00eb fundit mund t\u00eb jen\u00eb mutacionet e gjenit BRCA.\u00a0K\u00ebto dihet se rrisin ndjesh\u00ebm rrezikun e kancerit t\u00eb gjirit dhe vezoreve, por gjithashtu jan\u00eb lidhur me\u00a0fertilitet m\u00eb t\u00eb lart\u00eb tek grat\u00eb q\u00eb bartin mutacione\u00a0.\u00a0Pra, mund t\u00eb jet\u00eb rasti q\u00eb mutacionet e gjenit BRCA ofrojn\u00eb nj\u00eb avantazh riprodhues m\u00eb her\u00ebt n\u00eb jet\u00eb, i ndjekur nga nj\u00eb rrezik m\u00eb i madh p\u00ebr sh\u00ebndetin m\u00eb von\u00eb n\u00eb jet\u00eb.\u00a0Por p\u00ebr shkak se p\u00ebrzgjedhja natyrore dob\u00ebsohet pas pjekuris\u00eb seksuale, avantazhi riprodhues tejkalon disavantazhin.<\/p>\n<p>&#8220;\u00c7far\u00ebdo q\u00eb t\u00eb ndodh\u00eb m\u00eb her\u00ebt n\u00eb jet\u00eb do t\u00eb jet\u00eb m\u00eb e madhe se \u00e7far\u00ebdo q\u00eb t\u00eb ndodh\u00eb pas mosh\u00ebs s\u00eb riprodhimit, sepse potenciali riprodhues \u00ebsht\u00eb me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb ajo q\u00eb ka r\u00ebnd\u00ebsi,&#8221; thot\u00eb Kaitlin McHugh, nj\u00eb biologe nga Universiteti Shtet\u00ebror i Oregonit.<\/p>\n<p>Plakja e qelizave, ku qelizat ndalojn\u00eb s\u00eb ndar\u00ebi, mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb shembull tjet\u00ebr i nj\u00eb avantazhi t\u00eb hersh\u00ebm q\u00eb ka nj\u00eb disavantazh n\u00eb jet\u00ebn e von\u00eb.\u00a0Plakja na mbron nga kanceri sepse mund t\u00eb parandaloj\u00eb shum\u00ebzimin e nj\u00eb qelize me d\u00ebmtim t\u00eb ADN-s\u00eb.\u00a0Megjithat\u00eb, m\u00eb von\u00eb n\u00eb jet\u00eb, qelizat e vjetra mund t\u00eb grumbullohen n\u00eb inde, duke shkaktuar d\u00ebme dhe inflamacion, dhe jan\u00eb pararend\u00ebse t\u00eb s\u00ebmundjeve t\u00eb lidhura me mosh\u00ebn.<\/p>\n<p>Megjith\u00ebse shumica e specieve plaken, ka\u00a0disa p\u00ebrjashtime\u00a0.\u00a0Shum\u00eb bim\u00eb tregojn\u00eb &#8220;plakje t\u00eb pap\u00ebrfillshme&#8221;\u00a0, p\u00ebr shembull, dhe disa specie dihet se jetojn\u00eb p\u00ebr mij\u00ebra vjet.\u00a0Nj\u00eb shembull ve\u00e7an\u00ebrisht kurioz \u00ebsht\u00eb pema pando n\u00eb Pyllin Komb\u00ebtar Fishlake n\u00eb Jutah.\u00a0Pema \u00ebsht\u00eb n\u00eb fakt nj\u00eb koloni e drur\u00ebve t\u00eb aspenit t\u00eb dridhur gjenetikisht identike mashkullore t\u00eb bashkuara nga nj\u00eb sistem i vet\u00ebm rr\u00ebnjor.\u00a0Ajo mbulon nj\u00eb sip\u00ebrfaqe prej m\u00eb shum\u00eb se\u00a0100 hektar\u00eb (400,000 m\u00b2)\u00a0dhe vler\u00ebsohet t\u00eb peshoj\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 6613 ton (\u00a06,000 ton\u00a0).\u00a0Disa vler\u00ebsime sugjerojn\u00eb se mund t\u00eb jet\u00eb\u00a0m\u00eb shum\u00eb se 10,000 vjet i vjet\u00ebr\u00a0.<\/p>\n<p>Nj\u00eb i af\u00ebrm i hidr\u00ebs, kandili i pavdeksh\u00ebm, ka nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb zgjuar p\u00ebr t\u00eb siguruar jet\u00ebgjat\u00ebsi &#8211; \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb kthehet nga faza e jet\u00ebs s\u00eb rritur n\u00eb faz\u00ebn e hershme t\u00eb polipit n\u00ebse l\u00ebndohet, s\u00ebmuret ose stresohet.\u00a0&#8220;Megjith\u00ebse n\u00eb nj\u00eb moment t\u00eb caktuar, ju duhet t\u00eb pyesni veten n\u00ebse \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebjti individ apo di\u00e7ka ndryshe?&#8221;\u00a0thot\u00eb McHugh.<\/p>\n<p>Ekziston gjithashtu sugjerimi se disa specie b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb suksesshme me kalimin e mosh\u00ebs \u2013 t\u00eb referuara si \u201cpleq\u00ebria negative\u201d \u2013 por provat p\u00ebr k\u00ebt\u00eb jan\u00eb t\u00eb skicuara, thot\u00eb Maklakov.<\/p>\n<p>&#8220;N\u00ebse ekologjia e specieve \u00ebsht\u00eb e till\u00eb q\u00eb riprodhimi p\u00ebr ndonj\u00eb arsye \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht i ul\u00ebt ose nuk mund t\u00eb riprodhoheni fare n\u00eb fillim t\u00eb jet\u00ebs, kjo ndryshon m\u00ebnyr\u00ebn se si funksionon p\u00ebrzgjedhja,&#8221; thot\u00eb Maklakov.\u00a0Shembujt mund t\u00eb gjenden te kafsh\u00ebt q\u00eb \u00e7ift\u00ebzohen n\u00eb hareme &#8211; p\u00ebr shembull deti ose dreri.\u00a0Nj\u00eb mashkull mund t\u00eb kontrolloj\u00eb nj\u00eb grup t\u00eb t\u00ebr\u00eb femrash.\u00a0Madh\u00ebsia e atij grupi, dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye numri i pasardh\u00ebsve q\u00eb ai mund t\u00eb ket\u00eb, mund t\u00eb rritet me mosh\u00ebn dhe madh\u00ebsin\u00eb e tij.\u00a0Pra, prodhimi i tij riprodhues vazhdon t\u00eb rritet.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrsa \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb disa specie mund t\u00eb ruajn\u00eb aft\u00ebsin\u00eb e tyre riprodhuese me kalimin e mosh\u00ebs, ato nuk jan\u00eb shembuj t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb plakjes negative dhe studimet q\u00eb kan\u00eb pohuar aq shum\u00eb kan\u00eb t\u00eb ngjar\u00eb t\u00eb ken\u00eb t\u00eb meta, thot\u00eb Maklakov.\u00a0N\u00eb fund t\u00eb fundit, nj\u00eb det nuk do t\u00eb jet\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb mbaj\u00eb kontrollin e haremit p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb pacaktuar.<\/p>\n<p>Por seksi mund t\u00eb luaj\u00eb nj\u00eb rol kurioz n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si ne plakemi.\u00a0Grat\u00eb q\u00eb b\u00ebjn\u00eb seks t\u00eb rregullt e fillojn\u00eb menopauz\u00ebn m\u00eb von\u00eb\u00a0, sipas nj\u00eb studimi nga Megan Arnot dhe Ruth Mace nga University College London.\u00a0Ata sugjerojn\u00eb se ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shembull i nj\u00eb shk\u00ebmbimi &#8211; se energjia q\u00eb shpenzohet p\u00ebr ovulimin mund t\u00eb p\u00ebrdoret m\u00eb mir\u00eb nga pjesa tjet\u00ebr e trupit n\u00ebse nuk ka mund\u00ebsi p\u00ebr nj\u00eb shtatz\u00ebni.<\/p>\n<p>Por n\u00eb pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb kafsh\u00ebve, t\u00eb qenit m\u00eb pjellor duket se p\u00ebrshpejton plakjen.\u00a0Lakuriq\u00ebt e nat\u00ebs q\u00eb kan\u00eb\u00a0m\u00eb shum\u00eb pasardh\u00ebs jetojn\u00eb m\u00eb pak\u00a0, p\u00ebr shembull, sesa ata q\u00eb kan\u00eb m\u00eb pak pasardh\u00ebs.\u00a0Ndoshta, duke u dh\u00ebn\u00eb mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t&#8217;u riprodhuar, ata investojn\u00eb gjith\u00e7ka n\u00eb t\u00eb.\u00a0&#8220;Ka nj\u00eb shk\u00ebmbim t\u00eb till\u00eb n\u00eb koh\u00ebn, ku organizmat q\u00eb riprodhohen shum\u00eb mir\u00eb n\u00eb fillim t\u00eb jet\u00ebs nuk ia dalin aq mir\u00eb von\u00eb n\u00eb jet\u00eb,&#8221; thot\u00eb McHugh.\u00a0(Edhe nj\u00eb her\u00eb, hidrat tona jan\u00eb gjithashtu nj\u00eb p\u00ebrjashtim nga ky rregull. Shkalla e\u00a0fertilitetit t\u00eb tyre nuk duket se bie gjat\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tyre\u00a0.)<\/p>\n<p>Pastaj ka specie jet\u00ebgjat\u00ebsia e t\u00eb cilave ndryshon shum\u00eb midis gjinive.\u00a0N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb tipike, milingonat, blet\u00ebt dhe termitet kan\u00eb nj\u00eb mbret ose mbret\u00ebresh\u00eb q\u00eb mund t\u00eb jet\u00eb shum\u00eb pjellore dhe jet\u00ebgjat\u00eb n\u00eb krahasim me pun\u00ebtor\u00ebt e tyre steril\u00eb.\u00a0N\u00eb rastin e tyre, pse kostoja e riprodhimit nuk e zvog\u00eblon jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb e tyre?\u00a0P\u00ebrgjigja mund t\u00eb jet\u00eb se mbreti ose mbret\u00ebresha jan\u00eb t\u00eb mbrojtura nga shum\u00eb prej k\u00ebrc\u00ebnimeve me t\u00eb cilat p\u00ebrballen pun\u00ebtor\u00ebt, dhe ka nj\u00eb ndryshim t\u00eb till\u00eb n\u00eb dy stilet e tyre t\u00eb jetes\u00ebs, saq\u00eb\u00a0teorit\u00eb e plakjes nuk zbatohen\u00a0p\u00ebr ta n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb barabart\u00eb.<\/p>\n<p>Pra, n\u00ebse riprodhimi ka nj\u00eb ndikim kaq t\u00eb fort\u00eb n\u00eb jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb ton\u00eb, pse njer\u00ebzit jetojn\u00eb p\u00ebr kaq shum\u00eb koh\u00eb pasi shum\u00eb prej nesh kan\u00eb ndaluar t\u00eb ken\u00eb f\u00ebmij\u00eb?<\/p>\n<p>Hipoteza e gjyshes sugjeron se \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb t\u00eb af\u00ebrmit e moshuar t\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb gjall\u00eb, sepse riprodhimi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb biznes i kushtuesh\u00ebm dhe i rreziksh\u00ebm.\u00a0Nj\u00eb gjyshe mund t\u00eb siguroj\u00eb mbijetes\u00ebn e disa prej gjeneve t\u00eb saj duke investuar te nip\u00ebrit e mbesat e saj dhe k\u00ebshtu jeta m\u00eb e gjat\u00eb mund t\u00eb sjell\u00eb nj\u00eb avantazh nga pik\u00ebpamja e p\u00ebrzgjedhjes natyrore.\u00a0&#8220;Familjet q\u00eb kan\u00eb gjyshe p\u00ebrreth\u00a0kan\u00eb nj\u00eb aft\u00ebsi riprodhuese shum\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb\u00a0, ndoshta sepse n\u00ebna \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb fokusohet n\u00eb t\u00eb pasur m\u00eb shum\u00eb f\u00ebmij\u00eb dhe gjyshet ndihmojn\u00eb n\u00eb rritjen e f\u00ebmij\u00ebve q\u00eb jan\u00eb tashm\u00eb atje,&#8221; thot\u00eb Kountourides.<\/p>\n<p>Por duke qen\u00eb se nip\u00ebrit ndajn\u00eb vet\u00ebm 25% t\u00eb gjeneve t\u00eb tyre me gjyshen, ata jan\u00eb po aq t\u00eb lidhur me t\u00eb sa ajo me mbesat dhe nip\u00ebrit e saj.<\/p>\n<p>&#8220;Mund t\u00eb jet\u00eb gjithashtu thjesht q\u00eb n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn nuk kan\u00eb mbijetuar mjaft gra p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb riprodhohen n\u00eb mosh\u00ebn 50 vje\u00e7are. Dhe k\u00ebshtu p\u00ebrzgjedhja se \u00e7far\u00eb ndodh me riprodhimin fem\u00ebror n\u00eb mosh\u00ebn 50 vje\u00e7are ishte shum\u00eb, shum\u00eb e ul\u00ebt,&#8221; thot\u00eb Maklakov. kthimi n\u00eb parimin baz\u00eb t\u00eb plakjes &#8211; q\u00eb pas riprodhimit seleksionimi natyror dob\u00ebsohet.\u00a0Pjesa m\u00eb e madhe e asaj q\u00eb na ndodh n\u00eb jet\u00ebn e m\u00ebvonshme mund t\u00eb mos jet\u00eb e k\u00ebndshme \u2013 por nuk ka asnj\u00eb forc\u00eb t\u00eb fort\u00eb p\u00ebr evolucionin q\u00eb t\u00eb na ndihmoj\u00eb t\u00eb na mbroj\u00eb prej tij.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>5 Mars 2023 Disa kandil deti dhe t\u00eb af\u00ebrmit e tyre ofrojn\u00eb t\u00eb dh\u00ebna t\u00ebrheq\u00ebse n\u00ebse pavdek\u00ebsia \u00ebsht\u00eb e mundur \u2013 pra pse vdekja b\u00ebhet ne t\u00eb tjer\u00ebt? Nga t\u00eb gjith\u00eb organizmat ujor\u00eb t\u00eb \u00e7uditsh\u00ebm dhe t\u00eb mrekulluesh\u00ebm q\u00eb v\u00ebrshojn\u00eb n\u00eb oqeanet dhe lumenjt\u00eb tan\u00eb, do t&#8217;ju falej n\u00ebse shikoni hidr\u00ebn.\u00a0I quajtur sipas gjarprit mitologjik [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":69058,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[27,14,35],"tags":[],"class_list":["post-69057","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blogu-i-udhetarit","category-press-releases","category-shoqerore"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/640-0-858579-941.jpg?fit=640%2C380&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5Z6wp-hXP","jetpack-related-posts":[{"id":100987,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/nese-flamingot-do-te-mund-te-votonin-cfare-do-te-thoshin-per-narten\/","url_meta":{"origin":69057,"position":0},"title":"N\u00ebse flamingot do t\u00eb mund t\u00eb votonin: \u00e7far\u00eb do t\u00eb thoshin p\u00ebr Nart\u00ebn?","author":"Kurt Farka","date":"June 3, 2026","format":false,"excerpt":"3 Qershor 2026 Elvis \u00c7ela - Ambjentalist N\u00ebse flamingot do t\u00eb kishin t\u00eb drejt\u00ebn e vot\u00ebs, ato nuk do t\u00eb k\u00ebrkonin rrug\u00eb, resorte apo projekte zhvillimi. Nuk do t\u00eb flisnin p\u00ebr investime, statistika ekonomike apo premtime elektorale. Vota e tyre do t\u00eb ishte shum\u00eb m\u00eb e thjesht\u00eb: uj\u00eb t\u00eb past\u00ebr,\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/b.jpg?fit=959%2C638&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/b.jpg?fit=959%2C638&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/b.jpg?fit=959%2C638&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/b.jpg?fit=959%2C638&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":101483,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/rama-sulmon-protestuesit-hajvane-fryme-fashiste-po-demtojne-turizmin\/","url_meta":{"origin":69057,"position":1},"title":"Rama sulmon protestuesit: -Hajvan\u00eb, frym\u00eb fashiste! Po d\u00ebmtojn\u00eb turizmin","author":"Kurt Farka","date":"June 14, 2026","format":false,"excerpt":"Kryeministri Edi Rama ka zgjedhur q\u00eb s\u00ebrish t\u00eb sulmoj\u00eb protestuesit, q\u00eb prej dy jav\u00ebsh dalin \u00e7do dit\u00eb n\u00eb shesh p\u00ebr t\u00eb k\u00ebrkuar largimin e tij nga qeveria. N\u00eb rubrik\u00ebn \u2018sh\u00ebnimet e jav\u00ebs\u2019 n\u00eb potkastin e tij \u201cFlasim\u201d, kreu i qeveris\u00eb i konsideroi protestuesit si \u2018hajvan\u00eb\u2019 me mend\u00ebsi fashiste, q\u00eb si\u00e7\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/rama-protestat1-433x300-1.jpg?fit=433%2C300&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":100136,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/rreziku-nga-hantavirusi-vendet-qe-u-alarmuan-kishin-shtetasit-e-tyre-ne-anijen-turistike-epidemiologu-jo-vetem-minjte-mbartes-jane-edhe\/","url_meta":{"origin":69057,"position":2},"title":"Rreziku nga hantavirusi? \u201cVendet q\u00eb u alarmuan kishin shtetasit e tyre n\u00eb anijen turistike\u201d, epidemiologu: &#8211; Jo vet\u00ebm minjt\u00eb, mbart\u00ebs jan\u00eb edhe\u2026","author":"Kurt Farka","date":"May 12, 2026","format":false,"excerpt":"12 Maji 2026 ...Kemi edhe mbart\u00ebs t\u00eb rinj, n\u00ebse deri dje kryesor ishin minjt\u00eb, tashm\u00eb \u00ebsht\u00eb v\u00ebn\u00eb re q\u00eb bart\u00ebs t\u00eb hantavirusit, jan\u00eb edhe lakuriq\u00ebt e nat\u00ebs, edhe urith\u00ebt por edhe n\u00eb disa raste peshqit\u2026\u201d Epidemiolog Laidon Shapo foli n\u00eb emisionin \u201cStudio24\u201d \u00a0p\u00ebr hantavirusin dhe shqet\u00ebsimet q\u00eb ka ngritur ky\u2026","rel":"","context":"In &quot;Njoftime Shtypi&quot;","block_context":{"text":"Njoftime Shtypi","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/njoftime-shtypi\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hantavirus.jpg?fit=1200%2C674&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hantavirus.jpg?fit=1200%2C674&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hantavirus.jpg?fit=1200%2C674&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hantavirus.jpg?fit=1200%2C674&ssl=1&resize=700%2C400 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hantavirus.jpg?fit=1200%2C674&ssl=1&resize=1050%2C600 3x"},"classes":[]},{"id":100554,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/fati-i-martinajt-gazetari-ata-qe-organizuan-rrembimin-e-tij-ishin-aq-shume-sa-mund-te-pushtonin-parlamentin\/","url_meta":{"origin":69057,"position":3},"title":"Fati i Martinajt\/ Gazetari: &#8211; Ata q\u00eb organizuan rr\u00ebmbimin e tij ishin aq shum\u00eb sa mund t\u00eb pushtonin parlamentin\u2026","author":"Kurt Farka","date":"May 22, 2026","format":false,"excerpt":"22 Maji 2026 Gazetari Ferdinand Dervishi ka folur p\u00ebr zhdukjen e Ervis Martinajt. Sipas gazetarit ka nj\u00eb sabotim t\u00eb mir\u00eborganizuar q\u00eb ngjarja t\u00eb mbetet n\u00eb err\u00ebsir\u00eb. Gazetari ka deklaruar se n\u00eb rr\u00ebmbimin e Ervis Martinajt nuk kan\u00eb marr\u00eb pjes\u00eb nj\u00eb apo 2 persona por mund t\u00eb ken\u00eb qen\u00eb 100 apo\u2026","rel":"","context":"In &quot;Kultura&quot;","block_context":{"text":"Kultura","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/kultura\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ferdinand-Dervishi.jpg?fit=640%2C444&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ferdinand-Dervishi.jpg?fit=640%2C444&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ferdinand-Dervishi.jpg?fit=640%2C444&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x"},"classes":[]},{"id":100385,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/urdheri-me-misterioz-i-mesjetes-kaloresit-templare-origjina-e-vertete-e-tyre\/","url_meta":{"origin":69057,"position":4},"title":"Urdh\u00ebri m\u00eb misterioz i Mesjet\u00ebs: Kalor\u00ebsit Templar\u00eb, origjina e v\u00ebrtet\u00eb e tyre","author":"Kurt Farka","date":"May 18, 2026","format":false,"excerpt":"18 Maji 2026 N\u00eb vitin 1119, vet\u00ebm n\u00ebnt\u00eb kalor\u00ebs francez\u00eb b\u00ebn\u00eb nj\u00eb betim t\u00eb pazakont\u00eb n\u00eb Jerusalem. Kalor\u00ebsit Templar\u00eb nuk k\u00ebrkuan tok\u00eb, pasuri apo tituj. Premtuan vet\u00ebm nj\u00eb gj\u00eb: t\u00eb mbronin pelegrin\u00ebt q\u00eb udh\u00ebtonin drejt Tok\u00ebs s\u00eb Shenjt\u00eb. Por brenda pak dekadash, ky grup i vog\u00ebl luft\u00ebtar\u00ebsh u shnd\u00ebrrua n\u00eb\u2026","rel":"","context":"In &quot;Histori&quot;","block_context":{"text":"Histori","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/histori\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_Kaloresit-Templare_11778842861.jpg?fit=826%2C588&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_Kaloresit-Templare_11778842861.jpg?fit=826%2C588&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_Kaloresit-Templare_11778842861.jpg?fit=826%2C588&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_Kaloresit-Templare_11778842861.jpg?fit=826%2C588&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":101463,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/toka-e-projektit-ne-zvernec-rezulton-e-vjedhur-kryeministri-thote-qe-megjithate-ajo-u-takon-arabeve-qe-e-kane-blere-a-eshte-kjo-normale\/","url_meta":{"origin":69057,"position":5},"title":"Toka e projektit n\u00eb Zvernec rezulton e vjedhur. Kryeministri thot\u00eb q\u00eb megjithat\u00eb ajo u takon arab\u00ebve q\u00eb e kan\u00eb bler\u00eb. A \u00ebsht\u00eb kjo normale?","author":"Kurt Farka","date":"June 13, 2026","format":false,"excerpt":"Nga Orgen Peci N\u00eb parim, n\u00eb asnj\u00eb sistem juridik t\u00eb nj\u00eb shteti t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs nuk mund t\u00eb konsiderohet \u201cnormale\u201d q\u00eb nj\u00eb pron\u00eb e vjedhur apo e tjet\u00ebrsuar p\u00ebrmes falsifikimit t\u00eb njihet si legjitime, pavar\u00ebsisht se sa her\u00eb \u00ebsht\u00eb shitur apo se kush \u00ebsht\u00eb bler\u00ebsi i fundit. \u200bNga pik\u00ebpamja e\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Screenshot_20260613_223020_Gallery.jpg?fit=720%2C607&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Screenshot_20260613_223020_Gallery.jpg?fit=720%2C607&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Screenshot_20260613_223020_Gallery.jpg?fit=720%2C607&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Screenshot_20260613_223020_Gallery.jpg?fit=720%2C607&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/69057","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=69057"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/69057\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":69060,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/69057\/revisions\/69060"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/69058"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=69057"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=69057"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=69057"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}