{"id":41433,"date":"2020-12-01T13:44:34","date_gmt":"2020-12-01T13:44:34","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/?p=41433"},"modified":"2020-12-01T13:44:51","modified_gmt":"2020-12-01T13:44:51","slug":"antonio-baldaci-dhe-heroizmi-i-tij-shkencor-ne-shqiperi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/antonio-baldaci-dhe-heroizmi-i-tij-shkencor-ne-shqiperi\/","title":{"rendered":"Antonio Balda\u00e7i dhe heroizmi i tij shkencor n\u00eb Shqip\u00ebri"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Antonio Balda\u00e7i dhe heroizmi i tij shkencor n\u00eb Shqip\u00ebri<\/strong><\/p>\n

I vler\u00ebsuar nga bota, por jo nga Shqip\u00ebria s\u00eb cil\u00ebs i kushtoi gjith\u00eb jet\u00ebn e tij krijuese. Vet\u00ebm me herbariumin prej 100.000 bim\u00ebsh t\u00eb mbledhura n\u00eb vendin ton\u00eb, Balda\u00e7i p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb institucion me vete shkencor<\/strong><\/p>\n

Zylyftar HOXHA<\/strong><\/p>\n

Antonio Balda\u00e7i mund t\u00eb konsiderohet albanologu i par\u00eb q\u00eb ka ndenjur m\u00eb shum\u00eb dhe m\u00eb gjat\u00eb si koh\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri dhe q\u00eb i ka kushtuar nj\u00eb num\u00ebr shum\u00eb t\u00eb madh studimesh k\u00ebtij vendi. Ishte nj\u00eb botanist dhe gjeograf italian, nj\u00eb pasionant i studimeve etnografike, politike dhe socio-ekonomike.<\/p>\n

Studimet dhe botimet e tij shkencore, t\u00eb realizuara midis dy luft\u00ebrave bot\u00ebrore, asaj t\u00eb Par\u00eb dhe t\u00eb Dyt\u00eb, z\u00ebn\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb fondin e botimeve albanologjike. Por, t\u00eb \u201cv\u00ebna n\u00eb pesh\u00eb\u201d, ana tjet\u00ebr e peshores, vler\u00ebsimi dhe mir\u00ebnjohja p\u00ebr k\u00ebt\u00eb njeri, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb figur\u00eb kaq poliedrike, jan\u00eb fare t\u00eb pallogaritshme, krahasuar me at\u00eb \u00e7\u2019ka ai ka b\u00ebr\u00eb dhe \u00e7\u2019ka th\u00ebn\u00eb p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb. N\u00eb dijenin\u00eb time (m\u00eb falni, n\u00ebse \u00ebsht\u00eb ndryshe!), m\u00eb rezulton se nuk ka asnj\u00eb institucion, park a rrug\u00eb me emrin e tij, ose, dhe n\u00eb ka, do t\u00eb jet\u00eb ndonj\u00eb gj\u00eb e par\u00ebnd\u00ebsishme, periferike, q\u00eb nuk bie n\u00eb sy!\u2026megjith\u00ebse ka shum\u00eb dekorata e vler\u00ebsime nga vendi i tij, nga vendet evropiane dhe ato ballkanike.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Le ta l\u00ebm\u00eb deri k\u00ebtu k\u00ebt\u00eb arsyetim dhe t\u00eb njihemi me dijetarin e mir\u00ebnjohur.<\/p>\n

U lind m\u00eb 3 tetor t\u00eb vitit 1867 n\u00eb Bolonj\u00eb. Me natyr\u00eb aventurieri Zhylvernist, end\u00e9 pa kryer shkoll\u00ebn e mesme, m\u00eb 1884, u nis n\u00eb rrug\u00eb drejt Ballkanit, duke ecur m\u00eb k\u00ebmb\u00eb prej Zar\u00ebs deri n\u00eb kufi t\u00eb Malit t\u00eb Zi, por nuk mundi ta kap\u00ebrcej\u00eb k\u00ebt\u00eb kufi.<\/p>\n

Nj\u00eb vit m\u00eb pas, pa marr\u00eb parasysh v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb q\u00eb e kishin penguar n\u00eb udh\u00ebtimin e par\u00eb, me mjete fare t\u00eb varfra dhe vet\u00ebm me idealin e studimeve t\u00eb veta natyralistike, q\u00eb e nxiste q\u00eb n\u00eb at\u00eb mosh\u00eb, hipi n\u00eb nj\u00eb anije dhe u nis p\u00ebrs\u00ebri drejt Malit t\u00eb Zi, me synim q\u00eb t\u00eb takonte knjaz Nikoll\u00ebn, me t\u00eb cilin e lidhi nj\u00eb miq\u00ebsi e ngusht\u00eb dhe e gjat\u00eb, duke e vizituar at\u00eb shpesh, sa her\u00eb q\u00eb i binte rruga p\u00ebr n\u00eb Ballkan.<\/p>\n

Studimet universitare i zhvilloi n\u00ebn drejtimin e botanistit dhe fitogjeografit t\u00eb madh Federiko Delpino, i cili si duket ndikoi n\u00eb ambiciet shkencore t\u00eb tij. Ndaj Balda\u00e7i filloi t\u00eb shtrij\u00eb udh\u00ebtimet e veta botanike n\u00eb Ballkan, por m\u00eb tep\u00ebr n\u00eb Shqip\u00ebri.<\/p>\n

Interesi i tij p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb nisi m\u00eb 1888, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb vizita m\u00eb 1902 n\u00eb zon\u00ebn kufitare midis Shqip\u00ebris\u00eb dhe Malit t\u00eb Zi konsiderohet edhe si misioni i par\u00eb shkencor italian n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Pas k\u00ebtyre udh\u00ebtimeve t\u00eb para, ai i kushtoi jet\u00ebn shkenc\u00ebs dhe Shqip\u00ebris\u00eb dhe krijoi plot 118 vepra nga t\u00eb gjitha fushat. Nj\u00eb institucion i v\u00ebrtet\u00eb shkencor qe vet\u00ebm herbariumi i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga 100.000 bim\u00eb t\u00eb mbledhura n\u00eb malet e fushat e Shqip\u00ebris\u00eb tregon p\u00ebr nj\u00eb heroiz\u00ebm t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb shkencor. Gjat\u00eb ekspeditave t\u00eb tij Balda\u00e7i ia doli t\u00eb zbuloj\u00eb ekzemplar\u00eb mbi 400 bim\u00eb dhe specie t\u00eb panjohura m\u00eb par\u00eb, t\u00eb cilat kan\u00eb marr\u00eb emrin e tij dhe t\u00eb vendit ku jan\u00eb gjetur.<\/p>\n

Puna e p\u00ebrkushtuar ndaj shkenc\u00ebs dhe si mik i ve\u00e7ant\u00eb i nj\u00eb vendi krejt\u00ebsisht t\u00eb pa eksploruar deri at\u00ebher\u00eb, e b\u00ebn\u00eb an\u00ebtar t\u00eb disa akademive, an\u00ebtar t\u00eb Akademis\u00eb s\u00eb Bolonj\u00ebs, Athin\u00ebs, Vjen\u00ebs, Bukureshtit, Budapestit, Syllogos Parnassos i Athin\u00ebs dhe Shoq\u00ebris\u00eb Gjeografike t\u00eb Vjen\u00ebs.<\/p>\n

Publikimet e shumta t\u00eb Antonio Balda\u00e7it n\u00eb revistat m\u00eb n\u00eb z\u00eb kan\u00eb ndikuar edhe n\u00eb njohjen e Shqip\u00ebris\u00eb. Jan\u00eb rreth 250 monografi dhe artikujt shkencor q\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb veprimtarin\u00eb e tij t\u00eb gjer\u00eb akademike. N\u00eb fondin albanologjik t\u00eb Bibliotek\u00ebs Komb\u00ebtare gjenden rreth 80 vepra studimore si: \u201cRicordi di un viaggio botanico fra Prevesa e Janina\u201d (1893); \u201cEscursione botanica allo scolio di Saseno\u201d (1893); \u201cRivista critica della collezione botanica : fatta nel 1892 in Albania\u201d (1894); \u201cContributo alla conosenza della flora dalmata, montenegrina, albanese, epirota e greca\u201d (1894); artikujt e par\u00eb t\u00eb vepr\u00ebs \u201cItinerari albanesi : 1892\u201d botuar m\u00eb 1896; \u201cCrnagora : memorie di un botanico\u201d (1897); \u201cEscursione botanica nell\u2019Albania\u201d (1897); \u201cConsiderazioni preliminari sulla fitografia dell\u2019Albania\u201d (1898); \u201cGli Albanesi nel Montenegro\u201d (1898); \u201cContributo alla conosenza della flora del confine montenegrino-albanese\u201d (1900); \u201cNote statistiche sul vilayet di Scutari : la legge della montagna Albanese\u201d (1901); \u201cL\u2019 Hinterland de L\u2019Adriatique\u201d (1904); \u201cL\u2019 Italia nel Mediterraneo e nell\u2019Adriatico\u201d (1903); \u201cL\u2019 Elemento latino nell\u2019equilibrio balcanico\u201d (1905); \u201cVallona e L\u2019Acroceraunia\u201d (1913); \u201cIl Nuovo Stato di Albania\u201d (1913); \u201cI Romeni dell\u2019 Albania\u201d (1914); \u201cBerat e il Tomor\u201d (1914); \u201cL\u2019 Albania\u201d (1916); \u201cIl Console napoleonico Pouqueville e il centenario della for a albanese\u201d (1927); \u201cL\u2019 Albania\u201d (1929); \u201cStudi speciali albanesi\u201d (1932); \u201cL\u2019 Orso bruno in Albania\u201d (1933); etj.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Nd\u00ebrkoh\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe kan\u00eb ardhur tri nga veprat e tij m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme \u201cRrug\u00ebtime shqiptare: 1892-1902\u201d (2006); \u201cShqip\u00ebria e madhe\u201d (2006), \u201cArumun\u00ebt\u201d (2010) si dhe \u201cTre udh\u00ebtime: te arumun\u00ebt e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d (2011).<\/p>\n

Balda\u00e7i ishte nj\u00eb botanist, q\u00eb hyri n\u00eb Ballkan p\u00ebr motive shkencore dhe tregtare dhe u interesua n\u00eb ve\u00e7anti p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn u b\u00eb edhe konsull nderi n\u00eb Bolonj\u00eb. Si\u00e7 tregon gjith\u00eb vepra e tij, ai ishte i interesuar t\u00eb dokumentonte dhe t\u00eb njihte historin\u00eb e vendit ton\u00eb.<\/p>\n

Antonio Balda\u00e7i, botanist, gjeograf, etnograf, sociolog gjen si rast p\u00ebr veprimtarin\u00eb e tij shkencore lidhjet politike dhe ekonomike mes dy vendeve, Italis\u00eb dhe Shqip\u00ebris\u00eb. Vjen si n\u00ebpun\u00ebs italian n\u00eb Shqip\u00ebri, her\u00eb si civil dhe her\u00eb si ushtarak dhe vit pas viti rrit numrin e miq\u00ebsive, e njohjeve, q\u00eb m\u00eb tej konsiderohen t\u00eb dobishme p\u00ebr interesat ekonomike, politike dhe ushtarake t\u00eb qeveris\u00eb italiane t\u00eb asaj kohe n\u00eb zon\u00ebn e Ballkanit.<\/p>\n

Artikujt e Balda\u00e7it p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb, t\u00eb realizuara me kompetenc\u00eb shkencore, ngjallin interes dhe publikohen n\u00eb revistat m\u00eb t\u00eb lexuara t\u00eb koh\u00ebs n\u00eb Itali dhe vende t\u00eb tjera t\u00eb bot\u00ebs.<\/p>\n

Pas pushtimit t\u00eb vendit ton\u00eb nga Italia fashiste, Balda\u00e7i vazhdon interesin e tij p\u00ebr pun\u00ebn shkencore n\u00eb Shqip\u00ebri. N\u00eb vitin 1942, ai konsiderohet ekspert, njoh\u00ebs i vendit ton\u00eb dhe e ftojn\u00eb t\u00eb b\u00ebhet pjes\u00eb e institucioneve, si K\u00ebshilli Drejtues i Studimeve Shqiptare pran\u00eb Akademis\u00eb s\u00eb Italis\u00eb, Instituti i Studimeve Shqiptare n\u00eb Tiran\u00eb dhe em\u00ebrohet k\u00ebshilltar kulturor i Lungotenenz\u00ebs s\u00eb P\u00ebrgjithshme n\u00eb Shqip\u00ebri, deri n\u00eb vitin 1943, kur Shqip\u00ebria pushtohet nga trupat gjermane.<\/p>\n

Nga publikimet e Balda\u00e7it, sot kan\u00eb mbetur rreth 250 artikuj dhe v\u00ebllime, t\u00eb cilat kujtojn\u00eb itineraret shqiptare.<\/p>\n

Pavar\u00ebsisht se u mor me pun\u00eb dhe detyra t\u00eb tjera politike dhe shtet\u00ebrore, baza e jet\u00ebs s\u00eb Balda\u00e7it, mbeti pasioni shkencor ballkanik, ai ishte studiues me interes p\u00ebr t\u00eb panjohur\u00ebn.<\/p>\n

K\u00ebrkimet e Balda\u00e7it n\u00eb Shqip\u00ebri<\/strong><\/p>\n