{"id":33668,"date":"2020-04-23T00:21:40","date_gmt":"2020-04-23T00:21:40","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/?p=33668"},"modified":"2020-04-23T00:21:40","modified_gmt":"2020-04-23T00:21:40","slug":"motivet-e-etno-kultures-iliro-shqiptare","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/motivet-e-etno-kultures-iliro-shqiptare\/","title":{"rendered":"Motivet e etno-kultur\u00ebs iliro-shqiptare"},"content":{"rendered":"<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" data-attachment-id=\"33670\" data-permalink=\"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/motivet-e-etno-kultures-iliro-shqiptare\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?fit=905%2C395&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"905,395\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;0&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"demoniakja-onufri-arte-905&#215;395\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-medium-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?fit=300%2C131&amp;ssl=1\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?fit=905%2C395&amp;ssl=1\" class=\"alignnone  wp-image-33670\" alt=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?resize=495%2C216&#038;ssl=1\" width=\"495\" height=\"216\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?resize=300%2C131&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?resize=768%2C335&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?resize=450%2C196&amp;ssl=1 450w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?resize=600%2C262&amp;ssl=1 600w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?resize=400%2C175&amp;ssl=1 400w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-2.jpg?w=905&amp;ssl=1 905w\" sizes=\"auto, (max-width: 495px) 100vw, 495px\" \/><\/p>\n<p><strong>Motivet e etno-kultur\u00ebs iliro-shqiptare<\/strong><\/p>\n<p><strong>Moikom Zeqo<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>N\u00eb shekullin XIX, nj\u00eb nga gjenit\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb arkeologjis\u00eb bot\u00ebrore ser. Artur Evans, b\u00ebri nj\u00eb udh\u00ebtim dhe botoi librin \u201cLetrat ilire\u201d.<\/p>\n<p>Ishte ende i ri, nj\u00eb shkenc\u00ebtar me perspektiv\u00eb dhe p\u00ebr nj\u00eb rast\u00ebsi shkroi p\u00ebr antikitetet n\u00eb truallin e Iliris\u00eb s\u00eb motshme si dhe disa p\u00ebrcaktime t\u00eb shk\u00eblqyera p\u00ebr ilir\u00ebt dhe shqiptar\u00ebt, me konotacione paraprij\u00ebse.<\/p>\n<p>Por nuk mjafton kjo, ai b\u00ebri g\u00ebrmime n\u00eb Kret\u00eb dhe Miken\u00eb dhe zbuloi kultur\u00ebn e mahnitshme, q\u00eb ai e mbiquajti kultura kreto-mikenase. Qe nj\u00eb kultur\u00eb e koh\u00ebs kur ndodhi Lufta e Troj\u00ebs e shek. XII para Krishtit.<\/p>\n<p>Evans zbuloi artin magjik dhe ekzotik t\u00eb afreskeve, skulpturave, terakotave t\u00eb Kret\u00ebs dhe t\u00eb Miken\u00ebs, e cila n\u00eb raport me kultur\u00ebn klasike greke-romake q\u00ebndron si arti i Rilindjes Evropiane n\u00eb raport me kultur\u00ebn greko-romake.<\/p>\n<p>Evans zbuloi disa terakota femrash me nj\u00eb veshje t\u00eb \u00e7uditshme, me nj\u00eb fustan t\u00eb r\u00ebnd\u00eb dhe t\u00eb val\u00ebzuar deri n\u00eb fund t\u00eb k\u00ebmb\u00ebve, por me gjinj t\u00eb zbuluar dhe q\u00eb mbanin gjarp\u00ebrinj n\u00eb duar.<\/p>\n<p>Pik\u00ebrisht k\u00ebto terakota jan\u00eb d\u00ebshmia e vetme nd\u00ebrlidh\u00ebse me xhublet\u00ebn shqiptare t\u00eb Veriut, e cila mbijeton deri n\u00eb dit\u00ebt e sotme.<\/p>\n<p>Shum\u00eb dijetar\u00eb etnograf\u00eb kan\u00eb theksuar, se kjo ngjashm\u00ebri ka karakter unik por megjithat\u00eb nuk e shpjegojn\u00eb dot se si. Si ka mund\u00ebsi q\u00eb xhubleta shqiptare, t\u00eb bart nj\u00eb kumt kaq t\u00eb st\u00ebrlasht\u00eb?<\/p>\n<p>N\u00eb Muzeun e Njeriut, n\u00eb Paris kam patur fatin t\u00eb shoh xhublet\u00ebn m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr q\u00eb \u00ebsht\u00eb deri m\u00eb sot, gati 3 shekullore. Nj\u00eb xhublet\u00eb dyshekullore ndodhet n\u00eb Lezh\u00eb. Xhubletat e tjera, jan\u00eb t\u00eb fundit t\u00eb shekullit XIX, ose fillimit t\u00eb shekullit XX. Mjafton xhubleta shqiptare, q\u00eb emri i Shqip\u00ebris\u00eb, t\u00eb mbetet p\u00ebrjet\u00ebsisht n\u00eb kostumologjin\u00eb evropiane.<\/p>\n<p>Por kjo nuk \u00ebsht\u00eb e vetmja.<\/p>\n<p>Nj\u00eb tjet\u00ebr veshje ilire, e quajtur \u201cveshja dalmatika\u201d mbeti e pavdekshme.<\/p>\n<p>Dalmatika ilire \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga veshjet rituale, q\u00eb ruhet akoma dhe sot n\u00eb kostumologjin\u00eb kishtare t\u00eb Kish\u00ebs Katolike t\u00eb Rom\u00ebs. Nj\u00eb nga barinjt\u00eb e mozaikut mahnit\u00ebs t\u00eb bazilik\u00ebs s\u00eb Arapajt af\u00ebr Durr\u00ebsit, i shek. VI, \u00ebsht\u00eb i veshur me dalmatika.<\/p>\n<p>Sh\u00ebn Stefani n\u00eb mozaikun muror t\u00eb Kapel\u00ebs Bizantine t\u00eb shek. VI, n\u00eb amfiteatrin e Durr\u00ebsit ka gjithashtu nj\u00eb dalmatik\u00eb. Xhubletat dalmatika kan\u00eb k\u00ebshtu qytetari bot\u00ebrore.<\/p>\n<p>Por ilir\u00ebt pat\u00ebn veshje t\u00eb gjith\u00ebfar\u00ebsojshme. Megjithat\u00eb, nuk ekziston nj\u00eb katalog i plot\u00eb i kostumologjis\u00eb ilire.<\/p>\n<p>Objektet arkeologjike na ndihmojn\u00eb.<\/p>\n<p>Jan\u00eb zbuluar skulptura dhe relieve me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr veshjet ilire.<\/p>\n<p>Dijetari italian, Sestieri ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb studim krejt t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr veshjet ilire, q\u00eb \u00ebsht\u00eb hapja e nj\u00eb porte t\u00eb madhe shkencore. Ai ka analizuar nj\u00eb num\u00ebr skulpturash dhe relievesh, ku dokumentohet kjo veshje.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb hulli ka shum\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi nj\u00eb skulptur\u00eb e quajtur \u201cVajza e Vlor\u00ebs\u201d, e zbuluar n\u00eb Vlor\u00eb dhe q\u00eb i takon shekujve III-II para er\u00ebs son\u00eb. Nj\u00eb tjet\u00ebr reliev vajze me veshje ilire, \u00ebsht\u00eb zbuluar n\u00eb Belsh t\u00eb Elbasanit dhe i takon shek. III p.e.son\u00eb. Kjo do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb ato jan\u00eb shum\u00eb her\u00eb m\u00eb t\u00eb hershme. Shembujt jan\u00eb t\u00eb shumt\u00eb, sidomos po t\u00eb kemi parasysh monumentet arkeologjik\u00eb, t\u00eb zbuluar n\u00eb territorin e ish Jugosllavis\u00eb, n\u00eb at\u00eb q\u00eb quhet Iliria e Sip\u00ebrme.<\/p>\n<p>Fjala vjen skulptura e nj\u00eb burri me fustanell\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb gjetur n\u00eb Malibor t\u00eb Sllovenis\u00eb \u00ebsht\u00eb e shek. V para er\u00ebs son\u00eb. Nj\u00eb terakot\u00eb e Durr\u00ebsit e tregon hyjnesh\u00ebn Artemis me fustanell\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb e shek. IV p.er\u00ebs son\u00eb.<\/p>\n<p>Nj\u00eb tjet\u00ebr terakot\u00eb e gjetur n\u00eb Kli\u00e7eva\u00e7 n\u00eb Ilirin\u00eb e Veriut \u00ebsht\u00eb akoma m\u00eb e skajshme, i takon mij\u00ebvje\u00e7arit t\u00eb dyt\u00eb para er\u00ebs son\u00eb. Idhujt prehistorik\u00eb gjetur n\u00eb Dardani, p\u00ebrgjith\u00ebsisht t\u00eb ulur n\u00eb fron kan\u00eb kostume me ornamentik\u00eb t\u00eb \u00e7uditshme, t\u00eb pashpjeguar deri m\u00eb sot.<\/p>\n<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" data-attachment-id=\"33671\" data-permalink=\"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/motivet-e-etno-kultures-iliro-shqiptare\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?fit=905%2C395&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"905,395\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;0&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"demoniakja-onufri-arte-905&#215;395\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-medium-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?fit=300%2C131&amp;ssl=1\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?fit=905%2C395&amp;ssl=1\" class=\"alignnone  wp-image-33671\" alt=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?resize=726%2C317&#038;ssl=1\" width=\"726\" height=\"317\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?resize=300%2C131&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?resize=768%2C335&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?resize=450%2C196&amp;ssl=1 450w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?resize=600%2C262&amp;ssl=1 600w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?resize=400%2C175&amp;ssl=1 400w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-3.jpg?w=905&amp;ssl=1 905w\" sizes=\"auto, (max-width: 726px) 100vw, 726px\" \/><\/p>\n<p>K\u00ebto kostume jan\u00eb nga m\u00eb t\u00eb hershmet t\u00eb kostumografis\u00eb evropiane.<\/p>\n<p>Me t\u00eb drejt\u00eb Sestieri, por edhe Stip\u00e7evi\u00e7i, mendojn\u00eb se ka dhe nj\u00eb faz\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb dyt\u00eb, ku rishfaqen veshjet ilire. Kjo \u00ebsht\u00eb faza e shekujve II-IV t\u00eb er\u00ebs son\u00eb. N\u00eb shum\u00eb relieve dhe skulptura shfaqen figura, ku element kryesor \u00ebsht\u00eb fustanella. Edhe n\u00eb Shqip\u00ebri jan\u00eb gjetur monumente t\u00eb tilla. Nj\u00eb monument \u00ebsht\u00eb gjetur n\u00eb Mesaplik t\u00eb Vlor\u00ebs dhe tregon nj\u00eb burr\u00eb me fustanell\u00eb, \u00ebsht\u00eb i shekujve III-IV t\u00eb er\u00ebs son\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb Muzeun Historik Komb\u00ebtar kemi nj\u00eb reliev me figurat e dy fark\u00ebtar\u00ebve, \u00ebsht\u00eb gjetur n\u00eb rrethinat e Kor\u00e7\u00ebs, i takon shekujve II-III t\u00eb er\u00ebs son\u00eb. Stip\u00e7evi\u00e7i i quan monumentet deri n\u00eb antikitetin e Von\u00eb me veshje ilire si \u201cRilindjen e dyt\u00eb ilire\u201d. Megjithat\u00eb kemi nj\u00eb kap\u00ebrcim konceptual. N\u00eb shekujt VI-VIII t\u00eb er\u00ebs son\u00eb ndodh nj\u00eb ndryshim i madh, q\u00eb \u00ebsht\u00eb thelbi inkandeshenti i gjenez\u00ebs iliro-shqiptare.<\/p>\n<p>Kjo ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me form\u00ebzimin e arb\u00ebrve t\u00eb hersh\u00ebm, ose me kultur\u00ebn e hershme arb\u00ebrore, t\u00eb shpesht\u00eb n\u00eb literatur\u00ebn arkeologjike, konsiderohet si \u201ckultura arb\u00ebrore e Komanit\u201d.<\/p>\n<p>Nga kjo periudh\u00eb ruhen disa statuja; konkretisht ruhet busti i nj\u00eb femre, q\u00eb gjendet n\u00eb Muzeun Historik Komb\u00ebtar me veshje tipike ilire.<\/p>\n<p>K\u00ebto dokumente monumental\u00eb kan\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtetuar vijim\u00ebsin\u00eb iliro-shqiptare dhe p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb baz\u00ebn e kostumologjis\u00eb s\u00eb m\u00ebvonshme mesjetare t\u00eb shqiptar\u00ebve.<\/p>\n<p>Skulptura e gruas, q\u00eb \u00ebsht\u00eb gjetur n\u00eb Dimal, i takon shek. II p.e.son\u00eb. Por ajo ruan \u00e7udit\u00ebrisht tiparet kostumologjike deri n\u00eb shek. VI.<\/p>\n<p>Po k\u00ebshtu dhe skulptura e burrit, q\u00eb q\u00ebndron n\u00eb k\u00ebmb\u00eb duke plot\u00ebsuar k\u00ebshtu dyshen e veshjeve mashkull-fem\u00ebr.<\/p>\n<p>Pastaj kemi nj\u00eb golle, nj\u00eb \u201cdark\u00eb age\u201d n\u00eb dokumentacionin arkeologjik. Ne nuk dim\u00eb ende sakt\u00ebsisht veshjet e mesjet\u00ebs s\u00eb hershme shqiptare.<\/p>\n<p>E mrekullueshmja, akademikja Andromaqi Gjergji, me nj\u00eb pasion t\u00eb madh dhe dituri shum\u00ebfishe, ka vendosur lidhje konceptuale n\u00eb k\u00ebt\u00eb hulli. Ajo ka gjetur referenca t\u00eb veshjeve mesjetare shqiptare duke shfryt\u00ebzuar dhe gravurat e vjetra si dhe element\u00eb t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb karakterit ikonografik n\u00eb ikonografi. Nuk duhet harruar puna prej pionieri q\u00eb b\u00ebri mesjetarologu i shquar shqiptar, studiuesi i ikonografis\u00eb, i ndjeri Theofan Popa, q\u00eb b\u00ebri studimin p\u00ebr element\u00ebt e subjektet laik\u00eb n\u00eb piktur\u00ebn kishtare t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, t\u00eb pakt\u00ebn gjysm\u00eb shekulli m\u00eb par\u00eb.<\/p>\n<p>Si Theofan Popa ashtu dhe Andromaqi Gjergji kan\u00eb qen\u00eb udh\u00ebhap\u00ebs dhe mentor n\u00eb iden\u00eb konceptuale p\u00ebr pavijonin e ri t\u00eb send\u00ebrtuar n\u00eb Muzeun Historik Komb\u00ebtar.<\/p>\n<p>Q\u00eb n\u00eb pikturat e hershme kishtare, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb afresku i shpell\u00ebs s\u00eb Letmit, gjejm\u00eb veshjen etnike komb\u00ebtare me m\u00ebngoret e m\u00ebdha.<\/p>\n<p>N\u00eb shek. XVI gjeniu m\u00eb i madh i piktur\u00ebs shqiptare, madje dhe n\u00eb rang evropian, Onufri i madh i shek. XVI, pikturon barinjt\u00eb e tij, me kapele t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb me susak n\u00eb brez, me veshje spikat\u00ebse, q\u00eb sot mbiquhen \u201cBarinjt\u00eb onufrian\u00eb\u201d. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pasaport\u00eb e fort\u00eb etnike.<\/p>\n<p>N\u00eb shek. XVIII, nj\u00eb tjet\u00ebr gjeni ikonografike shqiptare, David Selenica, pikturon n\u00eb Voskopoj\u00eb, figur\u00ebn madh\u00ebshtore t\u00eb far\u00ebmbjell\u00ebsit biblik me veshje popullore, si dhe nj\u00eb sken\u00eb ekzotike me barinj, me nj\u00eb vler\u00eb artistike t\u00eb pazakont\u00eb, madje shum\u00eb t\u00eb \u00e7uditshme.<\/p>\n<p>David Selenica \u00ebsht\u00eb dhe autor i portretit laik m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb shek. XVIII t\u00eb ktitorit voskopojar Haxhijorgji.<\/p>\n<p>K\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna mbajn\u00eb t\u00eb fshehura si mister t\u00ebr\u00eb tradit\u00ebn e veshjeve etnike t\u00eb shqiptar\u00ebve, q\u00eb nga mesjeta e hershme deri tek ajo e von\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebrse vall\u00eb jan\u00eb kaq t\u00eb bukura dhe t\u00eb kushtueshme veshjet e shqiptar\u00ebve?<\/p>\n<p>Sipas mesjetarologut t\u00eb madh kroat Milan Shuflai disa veshje shqiptare, t\u00eb princ\u00ebrve kushtonin aq shum\u00eb, gati sa vlera e nj\u00eb sht\u00ebpie. Ato jan\u00eb veshje me vesk mbret\u00ebror. Tregojn\u00eb nivel t\u00eb lart\u00eb kulturor n\u00eb rrafsh evropian t\u00eb bujaris\u00eb shqiptare para pushtimit osman. Ato duke qen\u00eb pasuri e Shqip\u00ebris\u00eb jan\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht pasuri e Evrop\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1999 u p\u00ebrurua n\u00eb Muzeun Historik Komb\u00ebtar, Pavijoni i\u00a0 Ikonografis\u00eb, ekspozit\u00eb e shk\u00eblqyer, nj\u00eb nga thelbet e kultur\u00ebs artistike t\u00eb kombit ton\u00eb edhe n\u00eb rrafsh evropian. Ishte domosdoshm\u00ebri e koh\u00ebs, paksa e vonuar, t\u00eb ngrihet dhe pavijoni i etnokultur\u00ebs shqiptare, gjithashtu nj\u00eb nga thelbet e kultur\u00ebs shqiptare, q\u00eb \u00ebsht\u00eb dhe nj\u00eb dimension evropian. K\u00ebshtu formulohet nj\u00eb binom i madh i etnicitetit dhe i identitetit t\u00eb kombit shqiptar n\u00eb shekuj.<\/p>\n<p>Muzeolog\u00ebt tan\u00eb, kan\u00eb afro 3 vjet, q\u00eb merren me studimin e konceptimin e pavijonit, duke b\u00ebr\u00eb konsultime me etnograf\u00ebt dhe njoh\u00ebsit m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb kultur\u00ebs popullore n\u00eb Shqip\u00ebri. Ne k\u00ebrkuam q\u00eb n\u00eb fillim edhe bashk\u00ebpunim me IKP por ideja e tyre qe projekti i Muzeut Etnografik Komb\u00ebtar m\u00eb vete, ide q\u00eb edhe un\u00eb e p\u00ebrkraha. N\u00eb arkiv dispononim 2 fonde t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme: nj\u00eb i pasur me objekte etnografike t\u00eb mbledhur nga gjith\u00eb Shqip\u00ebria, si dhe nj\u00eb fond tjet\u00ebr nga nj\u00eb ekspozit\u00eb e kultur\u00ebs popullore t\u00eb hapur n\u00eb MHK m\u00eb 1990. Materiali \u00ebsht\u00eb i shumt\u00eb, por duhet p\u00ebrzgjedhur. P\u00ebrve\u00e7 asaj ne anonuam nga nj\u00eb koncept m\u00eb universal. Qe e arsyeshme q\u00eb t\u00eb p\u00ebrfshinim monumentet origjinale arkeologjike, por edhe ato ikonografike.<\/p>\n<p>Kostumologjia mesjetare shqiptare ka karakter t\u00eb theksuar urban, por kjo pik\u00eb duhet t\u00eb shpjegoj\u00eb sakt\u00ebsisht, pse ekziston nj\u00eb larmi kaq e madhe e kostumologjis\u00eb rurale. Kjo e fundit ka nj\u00eb karakter t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm, jo thjesht ceremonial (dasma, k\u00ebsolle). Pse pik\u00ebrisht n\u00eb mesjet\u00eb ka nj\u00eb shum\u00ebllojshm\u00ebri kaq t\u00eb spikatur kostumesh nga Veriu n\u00eb Jug t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb?<\/p>\n<p>Dijetar\u00ebt thon\u00eb se kostumologjia popullore shqiptare ka afro 200 variante kryesore, pa llogaritur shum\u00eb n\u00ebnvariante. Pse ndryshon nj\u00eb kostum popullor sipas krahinave t\u00eb ve\u00e7anta? Kombe m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj evropian\u00eb kan\u00eb shum\u00eb m\u00eb pak variante kostumesh popullore se sa shqiptar\u00ebt.<\/p>\n<p>P\u00ebrse ndodh nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb?<\/p>\n<p>Ose m\u00eb sakt\u00eb p\u00ebrse ka ndodhur?<\/p>\n<p>Sepse procesi duket si i mbyllur, epoka e kostumologjis\u00eb komb\u00ebtare n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XX ka marr\u00eb v\u00ebrtet karakter ceremonial, spektakolar, festiv.<\/p>\n<p>Njeriu q\u00eb u mundua t\u2019i jepte nj\u00eb p\u00ebrgjigje k\u00ebsaj pyetjeje prej Sfinksi, ishte dijetari Eqrem \u00c7abej.<\/p>\n<p>\u00c7abej mendon se vet\u00eb Shqip\u00ebria dhe kombi shqiptar \u00ebsht\u00eb pasoj\u00eb e nj\u00eb tkurrje, e nj\u00eb retreksioni, dmth Iliria e motshme ka patur nj\u00eb territor hap\u00ebsinor t\u00eb pamat\u00eb. Madje \u00ebsht\u00eb quajtur gadishulli Ilirik, ai q\u00eb sot quhet gadishulli Ballkanik. Pas pushtimit romak t\u00eb Iliris\u00eb, ndarjet administrative kan\u00eb ndikuar shum\u00eb, por pik\u00ebrisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb epok\u00eb jan\u00eb romak\u00ebt ata t\u00eb cil\u00ebt marrin dhe parap\u00eblqejn\u00eb disa veshje kryesore t\u00eb ilir\u00ebve.<\/p>\n<p>Franc Nop\u00e7ja, por edhe Eqerem \u00c7abej mendojn\u00eb se e ashtuquajtura fustanell\u00eb ushtarake e legjionar\u00ebve romak\u00eb \u00ebsht\u00eb ndikim nga veshjet ilire. Kjo duket n\u00eb relievet e disa Harqeve t\u00eb Triumfit n\u00eb Rom\u00eb, si dhe n\u00eb kolon\u00ebn e Trojanit.<\/p>\n<p>Eqrem \u00c7abej \u00ebsht\u00eb nga t\u00eb pakt\u00ebt, q\u00eb ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb prerje konceptuale p\u00ebr krejt kultur\u00ebn popullore shqiptare. Ai mb\u00ebshtet mendimin e Haderlandit q\u00eb thot\u00eb se n\u00eb veshjet popullore t\u00eb viseve ballkanike gjenden element\u00eb t\u00eb lasht\u00eb t\u00eb viseve ilire, tez\u00eb q\u00eb e mb\u00ebshtet edhe Nop\u00e7ja.<\/p>\n<p>P.sh., k\u00ebsula me l\u00ebkur\u00eb qengji, q\u00eb e mbajn\u00eb m\u00eb fort n\u00eb Ballkanin Lindor e ndeshim tek monedhat ilire.<\/p>\n<p>Qeleshja q\u00eb vinin mal\u00ebsor\u00ebt e Veriut i p\u00ebrgjigjet k\u00ebsul\u00ebs frigase. Petkat e figurinave prej dheu, t\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb neolitit, q\u00eb jan\u00eb gjetur n\u00eb Kishevac, gjejn\u00eb analogjit\u00eb e tyre n\u00eb xhublet\u00ebn e Mal\u00ebsis\u00eb t\u00eb Mbishkodr\u00ebs, duke u p\u00ebrfshir\u00eb aty edhe Kelmendi, Hoti dhe Gruda. Duket ndikimi kreto-mikenas.<\/p>\n<p>Fustanell\u00ebn, e cila njihet n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb, e mbajn\u00eb edhe n\u00eb Greqin\u00eb Veriore dhe n\u00eb More, me ngjyr\u00eb jo t\u00eb bardh\u00eb por t\u00eb err\u00ebt, e mbajn\u00eb arumun\u00ebt.<\/p>\n<p>N\u00eb en\u00ebt prej bronzi (situla), t\u00eb gjetura n\u00eb Valsh t\u00eb Karniol\u00ebs n\u00eb Slloveni, sipas Nop\u00e7es jan\u00eb vepra t\u00eb qarkut kulturor ilir. Pik\u00ebrisht n\u00eb figurat e k\u00ebtyre en\u00ebve prej bronzi gjenden stilizimi i veshjeve arketipale, paraprij\u00ebse, t\u00eb legjionar\u00ebve romak\u00eb, q\u00eb p\u00ebrmenda m\u00eb sip\u00ebr. Nj\u00eb tjet\u00ebr dijetar austriak Karl Pa\u00e7, ka konstatuar se n\u00eb veshjet e sotme n\u00eb Naretva n\u00eb Bosnj\u00eb mbijetojn\u00eb veshjet e lashta ilire. Me k\u00ebt\u00eb dua t\u00eb them, se kostumologjia ilire \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gjenez\u00eb dhe shpjegon edhe kostumologjin\u00eb e popujve t\u00eb tjer\u00eb ballkanik\u00eb.<\/p>\n<p>Ka mbetur jasht\u00eb v\u00ebmendjes nj\u00eb problem kryesor: pse vall\u00eb, veshja e quajtur dalmatika mbeti p\u00ebrfundimisht n\u00eb kostumologjin\u00eb ritualistike t\u00eb Kish\u00ebs Katolike t\u00eb Rom\u00ebs? Kjo do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb krishterimi tep\u00ebr i hersh\u00ebm tek ilir\u00ebt, ka b\u00ebr\u00eb q\u00eb t\u00eb ndikoj\u00eb deri edhe tek di\u00e7ka esenciale, q\u00eb \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht kostumologjia kristiane e Kish\u00ebs Per\u00ebndimore.<\/p>\n<p>Gjithashtu, ka mbetur pa studiuar kostumologjia e arb\u00ebrve t\u00eb hersh\u00ebm, por kemi k\u00ebtu disa element\u00eb tep\u00ebr t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, madje t\u00eb paz\u00ebvend\u00ebsuesh\u00ebm.<\/p>\n<p>N\u00eb shum\u00eb zbukurimore metalike, kryesisht prej bronzi por edhe prej argjendi, t\u00eb gjetura kryesisht n\u00eb Kalan\u00eb e Dalmacies, por edhe n\u00eb rrethinat e Kruj\u00ebs, si dhe n\u00eb Veri t\u00eb Durr\u00ebsit. Jan\u00eb amuleta, tok\u00ebza brezi, var\u00ebse dhe vath\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebto gjenden figura n\u00eb miniatur\u00eb t\u00eb kuajve, t\u00eb drer\u00ebve, t\u00eb simboleve solare dhe lunare, t\u00eb kryqit, madje t\u00eb yllit pes\u00ebcep\u00ebsh (pentagonit) si dhe figura e nj\u00eb femre, e cila i mban t\u00eb dy duart lart, ka t\u00eb spikatur gjinjt\u00eb, \u00ebsht\u00eb nudo, q\u00eb padyshim p\u00ebrfaq\u00ebson jehon\u00ebn mesjetare t\u00eb kultit t\u00eb Magna Mater, simbol i pjellshm\u00ebris\u00eb, fertilitetit, vijim\u00ebsis\u00eb s\u00eb jet\u00ebs, nj\u00eb kult q\u00eb nga koha e matriarkatit. Ajo q\u00eb m\u00eb ka habitur mua, jan\u00eb figurat e kuajve, pse pik\u00ebrisht kuajt n\u00eb zon\u00ebn Veriore t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb? Pse kaq i fort\u00eb kulti i kalit n\u00eb Mesjet\u00eb? Mos kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me jehon\u00ebn e kalor\u00ebsit dardan, i mbiquajtur edhe si kalor\u00ebsi thrakas, apo me kultin e Medaurit, Hyut ilir t\u00eb Luft\u00ebs? Sidoqoft\u00eb k\u00ebto figurina, k\u00ebto mikroskulptura t\u00eb vogla, duhet t\u00eb z\u00ebn\u00eb vendin e tyre t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb historin\u00eb e arteve figurative n\u00eb Shqip\u00ebri. Ato u paraprijn\u00eb stolive t\u00eb argjendarive, q\u00eb mbajn\u00eb shqiptar\u00ebt n\u00eb kostumet popullore, ato pasqyrohen dhe n\u00eb ornamentik\u00ebn e q\u00ebndisjeve t\u00eb k\u00ebtyre kostumeve.<\/p>\n<p>Q\u00eb me shpikjen e fotografis\u00eb, marub\u00ebt e famsh\u00ebm pat\u00ebn pasion dijetarin dhe artistin nj\u00ebkoh\u00ebsisht p\u00ebr t\u00eb fiksuar tipat antropologjik\u00eb t\u00eb shqiptar\u00ebve dhe kostumet e tyre komb\u00ebtare. Koleksioni i marub\u00ebve \u00ebsht\u00eb p\u00ebrzgjedhur dhe \u00ebsht\u00eb pasqyruar n\u00eb pavijonin ton\u00eb n\u00eb Muzeun Historik Komb\u00ebtar.<\/p>\n<p>Ky koleksion \u00ebsht\u00eb padyshim i rangut evropian. T\u00eb paharruar qofshin p\u00ebrher\u00eb Marub\u00ebt! Shum\u00eb nga kostumet e fiksuara n\u00eb fotografi, sot nuk ekzistojn\u00eb m\u00eb, ve\u00e7 kostumologjis\u00eb, e cila pasqyrohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb sintetike kemi p\u00ebrmbledhur edhe nj\u00eb koleksion t\u00eb rrall\u00eb t\u00eb shpatave, t\u00eb pisqollave dhe t\u00eb pushk\u00ebve t\u00eb gjata, disa prej tyre kan\u00eb mbishkrime historike, q\u00eb plot\u00ebsojn\u00eb kronik\u00ebn.<\/p>\n<p>Nj\u00eb vend t\u00eb spikatur ka vitrina ku kemi vendosur xhamadanin e Isa Boletinit t\u00eb shpuar nga plumbi vrastar, koburen e tij dhe pip\u00ebn e duhanit. Simbolika \u00ebsht\u00eb m\u00ebse e qart\u00eb. Kostumologjia popullore e fiksuar n\u00eb luft\u00ebrat p\u00ebr liri, arti me vdekjen heroike.<\/p>\n<p>Padyshim q\u00eb kultura popullore \u00ebsht\u00eb shum\u00ebplan\u00ebshe. N\u00eb koleksionin ton\u00eb p\u00ebrve\u00e7 zejtaris\u00eb artistike popullore, kemi dhe nj\u00eb koleksion deri diku modest t\u00eb instrumenteve popullore. Por n\u00eb k\u00ebt\u00eb koleksion kemi nj\u00eb kryevep\u00ebr unikale: vegla metalike me permision t\u00eb gjetura n\u00eb bazilik\u00ebn C t\u00eb Bylisit, si dhe disa kumbor\u00eb hekuri, q\u00eb i takojn\u00eb shekujve VI-VIII t\u00eb er\u00ebs son\u00eb.<\/p>\n<p>Sipas etnomuzikolog\u00ebve, k\u00ebto vegla muzikore t\u00eb gjetura n\u00eb k\u00ebt\u00eb bazilik\u00eb, jan\u00eb nga m\u00eb t\u00eb vjetrat n\u00eb Ballkan dhe hedhin drit\u00eb padyshim rreth muzikologjis\u00eb kishtare, instrumenteve t\u00eb saj t\u00eb p\u00ebrdorura n\u00eb kishat q\u00eb nga Antikiteti i Von\u00eb, deri n\u00eb Mesjet\u00ebn e hershme. Ky material \u00ebsht\u00eb i pashembullt. Ka qen\u00eb e pamundur t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonim t\u00eb t\u00ebr\u00eb folklorist\u00ebt dhe mjeshtrit e kultur\u00ebs popullore, dijetar\u00eb shqiptar\u00eb dhe t\u00eb huaj, p\u00ebrve\u00e7se me fotografi, pra vet\u00ebm simbolikisht.<\/p>\n<p>I madhi Thimi Mitko, me p\u00ebrmbledhjen e tij folklorike \u201cBleta Shqiptare\u201d \u00ebsht\u00eb padyshim nj\u00eb rang me v\u00ebllez\u00ebrit Grim n\u00eb folkloristik\u00ebn gjermane. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht, n\u00eb rang evropian \u00ebsht\u00eb edhe Shtjef\u00ebn Gje\u00e7ovi, mbledh\u00ebs i nj\u00eb kryevepre t\u00eb till\u00eb, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb Kanuni i Lek\u00eb Dukagjinit. Mitko dhe Gje\u00e7ovi jan\u00eb dy ikona t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb folkloristik\u00ebs. K\u00ebtu, nuk duhen harruar dijetar\u00ebt martir\u00eb, Benardin Palaj dhe Donalt Kurti, q\u00eb mblodh\u00ebn nj\u00eb korpus t\u00eb mahnitsh\u00ebm poetik, oral si\u00e7 \u00ebsht\u00eb cikli i Kreshnik\u00ebve, i Mujit dhe Halilit, apo poemat mahnit\u00ebse p\u00ebr Gjergj Elez Alin\u00eb dhe Ajkun\u00ebn.<\/p>\n<p>I kemi p\u00ebrmendur t\u00ebr\u00eb emrat e folklorist\u00ebve shqiptar\u00eb dhe arb\u00ebresh\u00eb, por p\u00ebr etnografin Rrok Zojsi, krejt i paz\u00ebvend\u00ebsuar n\u00eb llojin e vet duhej b\u00ebr\u00eb shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr. Edhe si \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ikon\u00eb e madhe e etnografis\u00eb. Nuk mund t\u00eb kuptoj dot se si Akademia e Shkencave akoma dhe sot nuk e ka sistemuar dhe botuar n\u00eb disa v\u00ebllime vepr\u00ebn e shquar t\u00eb Rrok Zojsit.<\/p>\n<p>Nuk jan\u00eb harruar as albanolog\u00ebt e huaj Ami Bue, Ferenc Nop\u00e7e, Rainhold, Georg Hahn, Vu Karaxhi\u00e7, August Dozon, Julia Ivanovna etj., etj. Nderim p\u00ebr ta! Sot ekziston shkolla e folkloristik\u00ebs shqiptare dhe e etnokultur\u00ebs popullore, ku duhen p\u00ebrmendur edhe emra t\u00eb till\u00eb p\u00ebr studime konceptuale, si ajo e Akademikut Alfred U\u00e7i, sidomos e Qamil Haxhihasanit, Ramadan Sokolit, Abaz Dojak\u00ebs, por mbi t\u00eb gjitha do t\u00eb ve\u00e7oja, t\u00eb pap\u00ebrs\u00ebritshmen Andromaqi Gjergji.<\/p>\n<p>N\u00eb pavijon \u00ebsht\u00eb vendosur dhe nj\u00eb koleksion prej 30 kukullash me veshje arb\u00ebreshe, fryt i bashk\u00ebpunimit me dijetar\u00ebt italian\u00eb Li\u00e7e Conti dhe Odet Marquet.<\/p>\n<p>Por ne disponojm\u00eb dhe nj\u00eb kostum origjinal t\u00eb nj\u00eb gruaje arb\u00ebreshe me mosh\u00eb treshekullore. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb kostum, q\u00eb bashkon epokat. Kostumet arb\u00ebreshe nga pik\u00ebpamja konceptuale jan\u00eb nj\u00eb pasuri dokumentare sepse tregojn\u00eb veshjet e shqiptar\u00ebve deri n\u00eb epok\u00ebn e Sk\u00ebnderbeut, para pushtimit osman. \u00cbsht\u00eb shkencore t\u00eb thuhet se veshjet popullore, p\u00ebr pes\u00eb shekuj t\u00eb sundimit osman deri diku kan\u00eb p\u00ebsuar edhe elemente ornamentik\u00eb t\u00eb jasht\u00ebm oriental\u00eb.<\/p>\n<p>Po d\u00ebshmit\u00eb jan\u00eb akoma m\u00eb t\u00eb pafundme. Vet\u00ebm duke par\u00eb librat e botuara nga autorja dhe studiuesja angleze Edit Durham, mund t\u00eb lexosh motive etnografike, mund t\u00eb shoh\u00ebsh vizatimet e saj origjinale, q\u00eb tregojn\u00eb aspekte t\u00eb \u00e7uditshme dhe ekzotike t\u00eb aventur\u00ebs s\u00eb saj shqiptare. Vet\u00ebm k\u00ebshtu mund t\u00eb kuptosh pse Edit Durham e kan\u00eb mbiquajtur \u201cMbret\u00ebresha e pakuror\u00ebzuar e Shqip\u00ebris\u00eb. Nuk \u00ebsht\u00eb e rast\u00ebsishme edhe nj\u00eb fotografi tep\u00ebr e rrall\u00eb e Edit Durhamit me kostum shqiptar, madje dhe shum\u00eb foto t\u00eb tjera t\u00eb saj n\u00eb mjedise familjare shqiptare n\u00eb udh\u00ebtim etj. Un\u00eb jam befasuar, kur kam mundur t\u00eb shoh n\u00eb arkivin e Bibliotek\u00ebs Komb\u00ebtare Tiran\u00eb, disa v\u00ebllime t\u00eb lidhura me kapak\u00eb l\u00ebkure t\u00eb dor\u00ebshkrimeve origjinale t\u00eb dijetarit gjenial Franc Nop\u00e7e.<\/p>\n<p>Me sa di un\u00eb, k\u00ebto dor\u00ebshkrime nuk i ka botuar askush. Por ajo q\u00eb t\u00eb habit, \u00ebsht\u00eb se n\u00eb dor\u00ebshkrimet e Nop\u00e7es jan\u00eb nj\u00eb num\u00ebr i madh vizatimesh, disa dhe me ngjyra, q\u00eb ai ka b\u00ebr\u00eb me mal\u00ebsor\u00eb shqiptar\u00eb, kryesisht t\u00eb Veriut, kudo q\u00eb ka shkuar nga fshati n\u00eb fshat. Vet\u00ebm me vizatimet e Franc Nop\u00e7es mund t\u00eb hapet nj\u00eb ekspozit\u00eb e t\u00ebr\u00eb. E nj\u00ebjta gj\u00eb, \u00ebsht\u00eb th\u00ebn\u00eb me siguri edhe m\u00eb par\u00eb me koleksionin e pikturave t\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr anglezi t\u00eb madh, mik i shqiptar\u00ebve, Eduart Lir.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrkoh\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje si duhet se poeti i shk\u00eblqyer anglez Xhorxh Bajron, jo vet\u00ebm q\u00eb ka shkruar mrekullisht p\u00ebr shqiptar\u00ebt n\u00eb kryevepr\u00ebn e vet, p\u00ebr himariot\u00ebt dhe suliot\u00ebt, jo vet\u00ebm q\u00eb u ka pozuar artist\u00ebve figurativ\u00eb i veshur me kostum shqiptari, por ka qen\u00eb edhe mbledh\u00ebs i folklorit t\u00eb shqiptar\u00ebve. Vite m\u00eb par\u00eb, un\u00eb kam b\u00ebr\u00eb nj\u00eb shkrim posa\u00e7\u00ebrisht p\u00ebr k\u00ebt\u00eb subjekt, si dhe kam botuar dy k\u00ebng\u00eb shqiptare erotike, mbasi kam transferuar vet\u00eb nga dor\u00ebshkrimet e Xhorxh Bajronin. Sa shum\u00eb q\u00eb na mungon n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb nj\u00eb Xhorxh Bajron!<\/p>\n<p>Edhe poeti m\u00eb i madh amerikan i shek. XX bitniku Allen Ginsberg, ka l\u00ebn\u00eb nj\u00eb d\u00ebshmi t\u00eb shk\u00eblqyer q\u00eb lidhet me muzik\u00ebn popullore shqiptare. N\u00eb nj\u00eb intervist\u00eb t\u00eb tij para vdekjes Allen Ginsberg, ka th\u00ebn\u00eb, se shkrimtari tjet\u00ebr i shquar amerikan William Borrous, i kishte falur nj\u00eb kaset\u00eb ku kishte regjistruar nj\u00eb muzik\u00eb, ose melodi fyelli, ekzekutuar nga nj\u00eb shqiptar. Borrous, ka qen\u00eb me sa duket n\u00eb viset jugore t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb dhe aty ka b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb incizim, q\u00eb ja kan\u00eb dhuruar pastaj m\u00eb von\u00eb Ginsbergut. Interesant \u00ebsht\u00eb komenti i Ginsbergut, i cili thot\u00eb se kjo melodi mahnit\u00ebse fyelli, si e frym\u00ebzuar nga Pani i Madh, nuk i ngjan melodis\u00eb greke, as romake, \u00ebsht\u00eb ndoshta, po aq e lasht\u00eb sa melodit\u00eb etruske dhe q\u00eb padyshim \u00ebsht\u00eb nj\u00eb melodi ilire dhe shqiptare. Muzikolog\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm jan\u00eb mahnitur me polifonin\u00eb, k\u00ebng\u00eb t\u00eb pazakonta vet\u00ebm me z\u00ebra njer\u00ebzor\u00eb, pa instrumente muzikor\u00eb. Kjo polifoni ka l\u00ebn\u00eb gjurm\u00eb t\u00eb thella deri tek k\u00ebng\u00ebt korale, kishtare bizantine. Ngritja e pavijonit t\u00eb etnokultur\u00ebs shqiptare n\u00eb Muzeun Historik Komb\u00ebtar \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb e re, \u00ebsht\u00eb sipas koncepteve t\u00eb nj\u00eb muzeologjie moderne, t\u00eb koh\u00ebs. K\u00ebtu ana konceptuale ka p\u00ebrpar\u00ebsi. Me t\u00eb drejt\u00eb antropologu gjenial Klod Levi Stros ka th\u00ebn\u00eb se shkenca antropologjike \u00ebsht\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse, se vet\u00ebm sinteza dhe sinkretizmi mund t\u2019i afrohen t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs s\u00eb madhe, t\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga shum\u00eb t\u00eb v\u00ebrteta t\u00eb kulturave etnike dhe shpirtit popullor t\u00eb kombeve. K\u00ebshtu q\u00eb mund t\u00eb themi se kjo matric\u00eb t\u00eb arsyetuari \u00ebsht\u00eb tep\u00ebr reale, p\u00ebr t\u2019u send\u00ebrtuar n\u00eb nj\u00eb antropologji muzeore.<\/p>\n<p>Dua t\u00eb fal\u00ebnderoj publikisht p\u00ebr pun\u00ebn e tyre t\u00eb nd\u00ebrgjegjshme dhe t\u00eb palodhur muzeolog\u00ebt dhe punonj\u00ebsit e Muzeut Historik Komb\u00ebtar dhe ve\u00e7an\u00ebrisht: Sotirulla Hoxh\u00ebn, Preng Car\u00ebn, Enver Kushin, Ilir Gushon, Ar\u2026\u2026\u2026\u2026.. jo sh\u00ebmb\u00eblltyr\u00eb vet\u00ebm mund t\u00eb udh\u00ebheq\u00eb konceptimet n\u00eb ngritjen e muzeve etno-kulturor\u00eb n\u00ebp\u00ebr rrethet e Shqip\u00ebris\u00eb, deri n\u00eb projektin m\u00eb madh\u00ebshtor dhe ambicioz, at\u00eb t\u00eb konceptimit dhe realizimit t\u00eb Muzeut Etnokulturor Komb\u00ebtar. Etnokultura shqiptare \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga thelbet e pasaport\u00ebs etnike. Por ajo ka vlera p\u00ebrtej vetvetes. N\u00eb dit\u00ebt e sotme t\u00eb epok\u00ebs globale kostumologjia popullore p\u00ebrdoret vet\u00ebm n\u00eb raste ceremoniale, apo spektakle, si\u00e7 e kam p\u00ebrmendur n\u00eb fillim t\u00eb k\u00ebtij shkrimi. Regjistrimi dixhital dhe futja n\u00eb internet e k\u00ebtij thesari figurativ mahnit\u00ebs do t\u00eb ngjall\u00eb interes p\u00ebr t\u00ebr\u00eb bot\u00ebn e qytet\u00ebruar p\u00ebr t\u00ebr\u00eb muzet\u00eb, p\u00ebr t\u00eb t\u00ebr\u00eb qendrat studimore, q\u00eb kan\u00eb v\u00ebmendje dhe respekt p\u00ebr qytet\u00ebrimin iliro-shqiptar. Ky pavijon \u00ebsht\u00eb nj\u00eb mesh\u00eb shekujsh p\u00ebr kultur\u00ebn popullore, p\u00ebr kultur\u00ebn materiale dhe shpirt\u00ebrore, p\u00ebr psikik\u00ebn dhe aparatin konceptual artistik t\u00eb shqiptar\u00ebve.<\/p>\n<p>Amen!<\/p>\n<p>2005<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Motivet e etno-kultur\u00ebs iliro-shqiptare Moikom Zeqo \u00a0N\u00eb shekullin XIX, nj\u00eb nga gjenit\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb arkeologjis\u00eb bot\u00ebrore ser. Artur Evans, b\u00ebri nj\u00eb udh\u00ebtim dhe botoi librin \u201cLetrat ilire\u201d. Ishte ende i ri, nj\u00eb shkenc\u00ebtar me perspektiv\u00eb dhe p\u00ebr nj\u00eb rast\u00ebsi shkroi p\u00ebr antikitetet n\u00eb truallin e Iliris\u00eb s\u00eb motshme si dhe disa p\u00ebrcaktime t\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":33669,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[87,85,10],"tags":[],"class_list":["post-33668","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arte","category-histori","category-kultura"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/demoniakja-onufri-arte-905x395-1.jpg?fit=905%2C395&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5Z6wp-8L2","jetpack-related-posts":[{"id":77984,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/njeriu-qe-zbuloi-kulturen-ilire-te-matit-botohen-tre-libra-te-dilaver-kurtit-per-folklorin-e-etnografine\/","url_meta":{"origin":33668,"position":0},"title":"Njeriu q\u00eb zbuloi kultur\u00ebn ilire t\u00eb Matit, botohen tre libra t\u00eb Dilaver Kurtit p\u00ebr folklorin e etnografin\u00eb","author":"Kurt Farka","date":"February 6, 2024","format":false,"excerpt":"6 Shkurt 2024 Tre libra t\u00eb Dilaver Kurtit autor studimesh n\u00eb histori, arkeologji dhe etnologji jan\u00eb promovuar k\u00ebt\u00eb t\u00eb shtun\u00eb n\u00eb Tiran\u00eb. Pas shfaqjes s\u00eb nj\u00eb materiali n\u00eb video p\u00ebr Kurtin, t\u00eb pranishmit fol\u00ebn p\u00ebr tre titujt \u201cTrash\u00ebgime iliro-arb\u00ebrore\u201d, Sh\u00ebnime etnografike n\u00ebp\u00ebr Mat\u201d dhe \u201cFolklor nga Mati\u201d dhe ve\u00e7antit\u00eb e\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/Dilaver-Kurti-1-2-275x300.jpg?resize=350%2C200&ssl=1","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/Dilaver-Kurti-1-2-275x300.jpg?resize=350%2C200&ssl=1 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/Dilaver-Kurti-1-2-275x300.jpg?resize=525%2C300&ssl=1 1.5x"},"classes":[]},{"id":19970,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/a-na-duhet-vertete-nje-minister-kulture\/","url_meta":{"origin":33668,"position":1},"title":"A na duhet v\u00ebrtet\u00eb nj\u00eb minist\u00ebr Kulture?!","author":"Kurt Farka","date":"April 22, 2019","format":false,"excerpt":"A na duhet v\u00ebrtet\u00eb nj\u00eb minist\u00ebr Kulture?! Gazeta Shqiptare Nga: Ben Andoni \u2013 Un\u00eb i thash\u00eb kryeministrit se Genti Cak\u00ebn mund ta b\u00ebnte Minist\u00ebr Kulture, n\u00ebse ai e vler\u00ebsonte aq shum\u00eb\u201d. Kjo \u00ebsht\u00eb fjalia e Z.Ilir\u00a0Meta q\u00eb u sfumua n\u00eb mesin e shum\u00eb prej fjalive ku publiku u mundua t\u00eb\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/13-20-7-2-575x433.jpg?fit=575%2C301&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/13-20-7-2-575x433.jpg?fit=575%2C301&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/13-20-7-2-575x433.jpg?fit=575%2C301&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x"},"classes":[]},{"id":94239,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/strategjia-kombetare-e-kultures-2026-2030-kritike-ligjit-per-trashegimine-qe-krijon-pengesa\/","url_meta":{"origin":33668,"position":2},"title":"Strategjia Komb\u00ebtare e Kultur\u00ebs 2026-2030 &#8211; Kritik\u00eb ligjit per Trashegimine q\u00eb krijon pengesa","author":"Kurt Farka","date":"October 12, 2025","format":false,"excerpt":"Nga Julia Vrapi Hartimi i Strategjis\u00eb s\u00eb re Komb\u00ebtare t\u00eb Kultur\u00ebs do t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb proces, ku pjes\u00ebmarr\u00ebsit t\u00eb ndajn\u00eb ide dhe vizione p\u00ebr zhvillimin e kultur\u00ebs n\u00eb vendin ton\u00eb. Artist\u00eb, profesionist\u00eb dhe drejtues institucionesh nj\u00eb dit\u00eb m\u00eb par\u00eb u mblodh\u00ebn n\u00eb takimin, q\u00eb u zhvillua p\u00ebr hartimin e Strategjis\u00eb\u2026","rel":"","context":"In &quot;Histori&quot;","block_context":{"text":"Histori","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/histori\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/gonxheee.jpg?fit=392%2C247&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":98535,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/rudi-sata-ministria-e-kultures-ben-show-nuk-ka-nje-strategji-te-qarte\/","url_meta":{"origin":33668,"position":3},"title":"Rudi Sata: Ministria e Kultur\u00ebs b\u00ebn show nuk ka nj\u00eb strategji t\u00eb qart\u00eb","author":"Kurt Farka","date":"March 21, 2026","format":false,"excerpt":"21 Mars 2026 Nga Julia Vrapi P\u00ebrmir\u00ebsimi i infrastruktur\u00ebs ligjore \u00ebsht\u00eb e domosdoshme p\u00ebr zhvillimin e artit dhe mb\u00ebshtetje t\u00eb q\u00ebndrueshme p\u00ebr artist\u00ebt, pasi nj\u00eb baz\u00eb ligjore e fort\u00eb krijon kushte m\u00eb t\u00eb mira p\u00ebr mbrojtjen e t\u00eb drejtave t\u00eb tyre, rrit mund\u00ebsit\u00eb p\u00ebr financim dhe sponsorizim, si dhe siguron\u2026","rel":"","context":"In &quot;Arte&quot;","block_context":{"text":"Arte","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/arte\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/auahaah-982x570-2.jpg?fit=982%2C570&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/auahaah-982x570-2.jpg?fit=982%2C570&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/auahaah-982x570-2.jpg?fit=982%2C570&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/auahaah-982x570-2.jpg?fit=982%2C570&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":70071,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/gardiani-i-polifonise-naxho-kasoruho\/","url_meta":{"origin":33668,"position":4},"title":"Gardiani i polifonis\u00eb &#8211; Naxho Kasoruho","author":"Kurt Farka","date":"March 25, 2023","format":false,"excerpt":"Prof. dr. Bardhosh Ga\u00e7e Artist dhe publicist, kulturolog dhe njoh\u00ebs i holl\u00eb i trash\u00ebgimis\u00eb s\u00eb kultur\u00ebs popullore dhe t\u00eb folklorit, ve\u00e7mas t\u00eb Gjirokastr\u00ebs, Naxho Kasoruho nuk ka reshtur s\u00eb kontribuari n\u00eb evidentimin dhe vler\u00ebsimin e k\u00ebtyre pasurive t\u00eb pa\u00e7muara, t\u00eb cilat i konsideron t\u00eb paz\u00ebvend\u00ebsueshme n\u00eb fondamentin e kultur\u00ebs son\u00eb\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Capture-25-833x420-1.jpg?fit=833%2C420&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Capture-25-833x420-1.jpg?fit=833%2C420&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Capture-25-833x420-1.jpg?fit=833%2C420&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Capture-25-833x420-1.jpg?fit=833%2C420&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":44624,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/haklaj-unesco-e-ka-refuzuar-kerkesen-per-dosjen-festivalin-i-gjirokastres-ministria-e-kultures-nuk-jep-informacion\/","url_meta":{"origin":33668,"position":5},"title":"Haklaj: UNESCO e ka refuzuar k\u00ebrkes\u00ebn p\u00ebr Dosjen &#8220;Festivalin i Gjirokastr\u00ebs&#8221;, ministria e Kultur\u00ebs nuk jep informacion","author":"Kurt Farka","date":"February 24, 2021","format":false,"excerpt":"Haklaj: UNESCO e ka refuzuar k\u00ebrkes\u00ebn p\u00ebr Dosjen: \"Festivali i Gjirokastr\u00ebs\", ministria e Kultur\u00ebs nuk jep informacion 22\/02\/2021 I ftuar n\u00eb Ora News, Azgan Haklaj, ish-deputet i Tropoj\u00ebs sqaroi p\u00ebrplasjet q\u00eb ka pasur Unioni i Artist\u00ebve Shqiptar\u00eb me ministrin\u00eb e Kultur\u00ebs lidhur me festivalin folklorik t\u00eb Gjirokastr\u00ebs. Haklaj tha se\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/haklaj-750x375-1.jpg?fit=750%2C375&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/haklaj-750x375-1.jpg?fit=750%2C375&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/haklaj-750x375-1.jpg?fit=750%2C375&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/haklaj-750x375-1.jpg?fit=750%2C375&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33668","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=33668"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33668\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":33672,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33668\/revisions\/33672"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/33669"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=33668"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=33668"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=33668"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}