{"id":20040,"date":"2019-04-22T21:40:36","date_gmt":"2019-04-22T21:40:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/?p=20040"},"modified":"2019-04-22T21:40:36","modified_gmt":"2019-04-22T21:40:36","slug":"hulumtimet-e-fundit-mbi-opusin-onufrian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/hulumtimet-e-fundit-mbi-opusin-onufrian\/","title":{"rendered":"Hulumtimet e fundit mbi Opusin onufrian. &#8211;"},"content":{"rendered":"<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" data-attachment-id=\"20041\" data-permalink=\"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/hulumtimet-e-fundit-mbi-opusin-onufrian\/n_m_onufri2_big-905x395\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?fit=905%2C395&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"905,395\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;0&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"N_M_Onufri2_big-905&#215;395\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-medium-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?fit=300%2C131&amp;ssl=1\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?fit=905%2C395&amp;ssl=1\" class=\"alignnone  wp-image-20041\" alt=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-300x131.jpg?resize=490%2C214\" width=\"490\" height=\"214\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?resize=300%2C131&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?resize=768%2C335&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?resize=450%2C196&amp;ssl=1 450w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?resize=600%2C262&amp;ssl=1 600w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?resize=400%2C175&amp;ssl=1 400w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?resize=905%2C395&amp;ssl=1 905w\" sizes=\"auto, (max-width: 490px) 100vw, 490px\" \/><\/p>\n<p><strong>Hulumtimet e fundit mbi Opusin onufrian. &#8211;<\/strong><\/p>\n<p><strong>Nga: Moikom Zeqo<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0Motive dhe sinopse historike<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>Po kumtojm\u00eb p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb reja shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr krijimtarin\u00eb e Onufrit t\u00eb shekullit XVI.<\/p>\n<p>I panjohur \u00ebsht\u00eb deri m\u00eb sot programi ikonografik i kish\u00ebs s\u00eb \u201cShfytyrimit\u201d dhe i kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb manastirin e Z\u00ebrz\u00ebs, 45 km n\u00eb t\u00eb majt\u00eb t\u00eb rrug\u00ebs p\u00ebr n\u00eb qytetin e Prilepit.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebto dy kisha, Onufri ka pikturuar gjat\u00eb viteve 1535-1540. N\u00eb programin ikonografik t\u00eb t\u00eb dyja kishave bie n\u00eb sy sidomos skena \u201cVegimi i sh\u00ebn Pjetrit t\u00eb Aleksandris\u00eb\u201d ku d\u00ebnohet herezia e Ariusit t\u00eb Aleksandris\u00eb n\u00eb shekullin IV pas Krishtit.<\/p>\n<p>Manastiri i Z\u00ebrz\u00ebs, i nd\u00ebrtuar n\u00eb vitin 1400 nga igumeni Germanoi, \u00ebsht\u00eb pikturuar nga Onufri dhe p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb kund\u00ebrv\u00ebnie t\u00eb vendosur teologjike n\u00ebp\u00ebrmjet subjekteve dhe temave ikonografike kund\u00ebr herezive n\u00eb kish\u00ebn lindore, madje ky manastir p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb pozit\u00eb zot\u00ebruese t\u00eb ortodoksis\u00eb bizantine dhe pasbizantine ndaj herezis\u00eb s\u00eb bogomilizmit, q\u00eb \u00ebsht\u00eb e ka zanafill\u00ebn nga fshati Bogomil, jo shum\u00eb larg nga Z\u00ebrza, n\u00eb krejt Ballkanin.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb p\u00ebr t\u2019u v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje se Onufri, me pozit\u00ebn e tij t\u00eb lart\u00eb hierarkike si protopap\u00eb i patriarkan\u00ebs s\u00eb Ohrit, programon nj\u00eb luft\u00eb t\u00eb papajtueshme kund\u00ebr herezive n\u00eb kish\u00ebn lindore.<\/p>\n<p>Por, n\u00eb pik\u00ebpamjen konceptuale t\u00eb artit t\u00eb tij, Onufri ka nj\u00eb gjedh\u00eb t\u00eb lir\u00eb t\u00eb krijimit, t\u00eb liris\u00eb konceptuale dhe zhvillon m\u00eb tej prirjet humanizuese t\u00eb stilit t\u00eb Rilindjes paleologe, n\u00eb epok\u00ebn pasbizantine.<\/p>\n<p>K\u00ebshtu, arti i Onufrit, n\u00eb degam\u00ebn dhe polemik\u00ebn midis barlamist\u00ebve dhe isaist\u00ebve \u00ebsht\u00eb n\u00eb an\u00ebn e liris\u00eb krijuese dhe jo t\u00eb dogmatizmit grafik t\u00eb isiaizmit t\u00eb Atosit.<\/p>\n<p>Ky paradoks \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm n\u00eb dukje dhe \u00ebsht\u00eb krejt\u00ebsisht i shpjeguesh\u00ebm.<\/p>\n<p>Gjithashtu, e dh\u00ebn\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi \u00ebsht\u00eb se pjesa m\u00eb e madhe e pikturave murore t\u00eb kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs, n\u00eb Shelcan, nuk i p\u00ebrkasin dor\u00ebs s\u00eb Onufrit, por nj\u00eb artisti anonim q\u00eb e ripikturon k\u00ebt\u00eb kish\u00eb m\u00eb 1625-\u00ebn.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1537 Onufri pikturon n\u00eb manastirin e Moldavic\u00ebs , n\u00eb Moldavi.<\/p>\n<p>Nj\u00eb ikon\u00eb e Onufrit, ajo e sh\u00ebn Maris\u00eb me Krishtin f\u00ebmij\u00eb nga Torra Maxhore e Italis\u00eb, hap perspektiv\u00ebn e hulumtimeve t\u00eb reja dhe t\u00eb papritura p\u00ebr zbulimin dhe pasurimin e opusit onufrian.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebshtjell\u00ebn e Beratit, disa ikona dhe tri bibla jan\u00eb drejt shkat\u00ebrrimit. Muzeu i Onufrit n\u00eb katedralen e k\u00ebshtjell\u00ebs \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje skandaloze.<\/p>\n<p>Grumbullimi i ikonave brenda nj\u00eb mjedisi, pa kushtet minimale t\u00eb mir\u00ebmbajtjes i ka d\u00ebmtuar r\u00ebnd\u00eb k\u00ebto vepra arti. Veprat q\u00eb jan\u00eb konstatuar si m\u00eb t\u00eb d\u00ebmtuarat jan\u00eb ikona e \u201cGjon Pag\u00ebzorit\u201d, shekullit XVI, \u201cKrishti Pantokrator\u201d, ikona e sh\u00ebn Maris\u00eb, ikona e sh\u00ebn Mihalit, shekulli XVII, dhe \u201cShtat\u00eb shenjtor\u00ebt\u201d, q\u00eb datojn\u00eb n\u00eb vitet 1873.<\/p>\n<p>Po k\u00ebshtu jan\u00eb edhe tri bibla, libra mjaft t\u00eb hersh\u00ebm q\u00eb shkojn\u00eb deri n\u00eb shekujt XVI-XVII. Lag\u00ebshtira ka dep\u00ebrtuar n\u00eb fizikun e k\u00ebtyre veprave duke d\u00ebmtuar r\u00ebnd\u00eb grundin e tyre. Trupi i ikonave \u00ebsht\u00eb drejt bjerrjes, ngjyrat e tyre jan\u00eb mufatur. Pak nga pak g\u00ebrryerja po i l\u00ebshon copa-copa materialin e ikonave. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb gjendje kreu i muzeut, thot\u00eb se ka biseduar me p\u00ebrgjegj\u00ebsin e muzeut t\u00eb Onufrit, Ladi Sk\u00ebndo, dhe me dy punonj\u00ebsit e tij. Ata kan\u00eb treguar se p\u00ebr k\u00ebt\u00eb gjendje alarmante t\u00eb muzeut t\u00eb Beratit e kan\u00eb ngritur z\u00ebrin pran\u00eb Ministris\u00eb s\u00eb Kultur\u00ebs dhe Institutit t\u00eb Monumenteve. Por asnj\u00ebher\u00eb nuk kan\u00eb marr\u00eb p\u00ebrgjigje. K\u00ebtyre dikastereve do t\u2019i d\u00ebrgohet shum\u00eb shpejt nj\u00eb relacion.<\/p>\n<p>Duhet t\u00eb nd\u00ebrhyjm\u00eb urgjentisht p\u00ebr t\u2019i shp\u00ebtuar k\u00ebto ikona.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Kryerja e nj\u00eb studimi mbi pigmenet dhe teknikat e p\u00ebrdorura n\u00eb pikturat e Onufrit, nuk \u00ebsht\u00eb thjesht shuarja e kureshtjes s\u00eb shum\u00ebkujt q\u00eb ka par\u00eb ikonat e mjeshtrit t\u00eb madh t\u00eb penelit.<\/p>\n<p>S\u00eb pari, p\u00ebrfundimet e k\u00ebtij studimi synojn\u00eb t\u00eb ndihmojn\u00eb krijimin e nj\u00eb panorame t\u00eb plot\u00eb t\u00eb historis\u00eb s\u00eb teknologjis\u00eb s\u00eb p\u00ebrdorur n\u00eb pikturat murale n\u00eb Shqip\u00ebri.<\/p>\n<p>K\u00ebto p\u00ebrfundime do t\u2019iu vijn\u00eb n\u00eb ndihm\u00eb historian\u00ebve t\u00eb artit, duke iu p\u00ebrgjigjur pyetjeve n\u00eb lidhje me koh\u00ebn, vendin dhe rrethanat e krijimit t\u00eb veprave t\u00eb ndryshme.<\/p>\n<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" data-attachment-id=\"20042\" data-permalink=\"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/hulumtimet-e-fundit-mbi-opusin-onufrian\/n_m_onufri2_big-905x395-copy\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-Copy.jpg?fit=457%2C395&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"457,395\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;0&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"N_M_Onufri2_big-905&#215;395 &#8211; Copy\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-medium-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-Copy.jpg?fit=300%2C259&amp;ssl=1\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-Copy.jpg?fit=457%2C395&amp;ssl=1\" class=\"alignnone  wp-image-20042\" alt=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-Copy-300x259.jpg?resize=581%2C502\" width=\"581\" height=\"502\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-Copy.jpg?resize=300%2C259&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-Copy.jpg?resize=450%2C389&amp;ssl=1 450w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-Copy.jpg?resize=400%2C346&amp;ssl=1 400w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395-Copy.jpg?w=457&amp;ssl=1 457w\" sizes=\"auto, (max-width: 581px) 100vw, 581px\" \/><\/p>\n<p>Ky lloj studimi, i cili p\u00ebrpiqet t\u00eb b\u00ebj\u00eb anatomin\u00eb e nj\u00eb pikture murale, \u00ebsht\u00eb i domosdosh\u00ebm p\u00ebr mbrojtjen nga d\u00ebmtimet dhe ruajtjen e tyre.<\/p>\n<p>Duke ditur p\u00ebrb\u00ebrjen e piktur\u00ebs, restaurator\u00ebt do ta ken\u00eb m\u00eb t\u00eb leht\u00eb p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrhyr\u00eb n\u00eb t\u00eb, n\u00eb raste d\u00ebmtimesh dhe p\u00ebr t\u00eb krijuar kushtet e duhura atmosferike, p\u00ebr ta mbrojtur at\u00eb nga degradimi.<\/p>\n<p>P\u00ebrfundimet e studimit mund t\u00eb p\u00ebrdoren edhe p\u00ebr q\u00ebllime krahasimore.<\/p>\n<p>Duke ditur element\u00ebt p\u00ebrb\u00ebr\u00ebs t\u00eb nj\u00eb vepre, mund t\u00eb b\u00ebhen krahasime me t\u00eb tjera vepra t\u00eb s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs periudh\u00eb, por t\u00eb krijuara n\u00eb vende t\u00eb tjera, nga t\u00eb tjer\u00eb autor\u00eb, p\u00ebr t\u00eb zbuluar t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebtat, t\u00eb ve\u00e7antat, apo ndikimet e artit Bizantin, apo t\u00eb ndonj\u00eb rryme tjet\u00ebr.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Nuk jan\u00eb t\u00eb pakt\u00eb ata q\u00eb kan\u00eb par\u00eb pikturat murale t\u00eb Onufrit, e q\u00eb kan\u00eb mbetur t\u00eb mahnitur, jo vet\u00ebm nga format, por edhe nga ngjyrat e teknikat e p\u00ebrdorura n\u00eb to.<\/p>\n<p>Madje ka pasur shum\u00eb syresh, mes t\u00eb cil\u00ebve edhe studiues, q\u00eb kan\u00eb b\u00ebr\u00eb pyetjen se nga buron ajo ngjyr\u00eb e kuqe misterioze, e pakrahasueshme me nuanca t\u00eb tjera t\u00eb p\u00ebrdorura ndonj\u00ebher\u00eb. Pik\u00ebrisht k\u00ebto ngjyra dhe teknika, t\u00eb p\u00ebrdorura nga mjeshtri i madh Onufri, jan\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb nj\u00eb studimi t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt shqiptaro-grek, i cili prej disa dit\u00ebsh ka filluar t\u00eb punoj\u00eb n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn prej kishave t\u00eb Beratit.<\/p>\n<p>Sipas nj\u00ebrit prej studiuesve t\u00eb pal\u00ebs shqiptare, Frederik Stamati, p\u00ebrgjegj\u00ebs i Laboratorit Arkeometrik\u00eb t\u00eb Institutit t\u00eb Arkeologjis\u00eb, ky studim po realizohet n\u00eb bashk\u00ebpunim me studiues t\u00eb Universitetit t\u00eb Selanikut, t\u00eb cil\u00ebt prej koh\u00ebsh kishin shprehur interesin e tyre p\u00ebr studimin e piktur\u00ebs murale shqiptare. \u201cKy \u00ebsht\u00eb jo vet\u00ebm i pari bashk\u00ebpunim mes shkenc\u00ebtar\u00ebve shqiptar\u00eb dhe atyre grek\u00eb n\u00eb fush\u00ebn e studimit shkencor t\u00eb afreskeve, por n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, \u00ebsht\u00eb hera e par\u00eb q\u00eb n\u00eb vendin ton\u00eb kryhet nj\u00eb studim i k\u00ebtij lloji, mb\u00ebshtetur n\u00eb metodologji dhe teknika moderne\u201d, \u2013 shpjegon Stamati, pa harruar t\u00eb p\u00ebrmend\u00eb studiuesit shqiptar\u00eb, t\u00eb Institutit t\u00eb Fizik\u00ebs B\u00ebrthamore, Fakultetit t\u00eb Shkencave t\u00eb Natyr\u00ebs, apo Institutit t\u00eb Monumenteve, q\u00eb po marrin pjes\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb projekt arkeometrik: prof. doc, Niko Civici, prof. doc. Teuta Dilo, piktori restaurator Mustafa Arapi dhe fizikanen Ornela Cenko.<\/p>\n<p>Sipas Stamatit, ka qen\u00eb pala shqiptare q\u00eb ka propozuar studimin e afreskeve t\u00eb dy kishave karakteristike, t\u00eb cilat p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb dy periudha t\u00eb ndryshme t\u00eb ikonografis\u00eb shqiptare. T\u00eb dyja k\u00ebto monumente ndodhen n\u00eb qytetin e Beratit, ku gjat\u00eb shekullit XVI, ikonografi i shquar, Onufri, ka themeluar nj\u00eb shkoll\u00eb piktor\u00ebsh, t\u00eb njohur si \u201cShkolla e Beratit\u201d.<\/p>\n<p>Nj\u00ebra prej k\u00ebtyre kishave \u00ebsht\u00eb ajo e \u201cSh\u00ebn Triadh\u00ebs\u201d, e cila ndodhet brenda mureve rrethuese t\u00eb Beratit, e zbukuruar me piktura murale nga nj\u00eb piktor anonim, nd\u00ebrsa tjetra \u00ebsht\u00eb ajo e \u201cSh\u00ebn Todhrit\u201d, pran\u00eb hyrjes kryesore t\u00eb kalas\u00eb.<\/p>\n<p>Faqja lindore e k\u00ebsaj kishe \u00ebsht\u00eb e pikturuar nga Onufri, nd\u00ebrsa faqet e tjera nga nj\u00eb piktor anonim.<\/p>\n<p>Puna studimore ka nisur pik\u00ebrisht nga kjo e fundit , vet\u00ebm para 2-3 dit\u00ebsh me marrjen e disa kampioneve nga ngjyrat dhe suvaja, mbi t\u00eb cil\u00ebn ka pikturuar Onufri.<\/p>\n<p>\u201cQ\u00ebllimi yn\u00eb \u00ebsht\u00eb t\u00eb zbulojm\u00eb natyr\u00ebn kimike dhe mineralogjike, origjin\u00ebn e mundshme dhe teknik\u00ebn e p\u00ebrgatitjes s\u00eb pigmenteve t\u00eb p\u00ebrdorura n\u00eb pikturat e mjeshtrit\u201d, \u2013 shpjegon Stamati. \u201cMendojm\u00eb q\u00eb me p\u00ebrfundimet e k\u00ebtij studimi t\u00eb ndihmojm\u00eb historin\u00eb e teknologjis\u00eb s\u00eb piktur\u00ebs murale shqiptare, si dhe t\u00eb ndihmojm\u00eb restaurator\u00ebt, p\u00ebr t\u00eb njohur m\u00eb thell\u00ebsisht vepr\u00ebn ku duhet t\u00eb nd\u00ebrhyjn\u00eb\u201d, \u2013 vazhdon ai, duke shtuar gjithashtu q\u00eb k\u00ebto p\u00ebrfundime mund t\u00eb p\u00ebrdoren edhe p\u00ebr krahasimin mes teknikave t\u00eb p\u00ebrdorura n\u00eb periudha dhe vende t\u00eb ndryshme.<\/p>\n<p>Ky studim do t\u00eb zgjas\u00eb p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb 2 vje\u00e7are. Nj\u00eb pjes\u00eb e analizave t\u00eb kampioneve t\u00eb marra do t\u00eb kryhen n\u00eb Shqip\u00ebri, kurse t\u00eb tjerat n\u00eb Selanik.<\/p>\n<p>Do t\u00eb kryhen edhe analiza paralele, p\u00ebr t\u00eb siguruar sakt\u00ebsin\u00eb e tyre, por edhe p\u00ebr t\u00eb shk\u00ebmbyer eksperienca.<\/p>\n<p>Stamati \u00ebsht\u00eb i mendimit q\u00eb ky lloj studimi duhet t\u00eb b\u00ebhet p\u00ebr t\u00eb gjitha pikturat murale n\u00eb vendin ton\u00eb, p\u00ebr ta pasur m\u00eb t\u00eb leht\u00eb konservimin e k\u00ebtyre pasurive monumentale.<\/p>\n<p>Madje ai \u00ebsht\u00eb i mendimit q\u00eb nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb duhet t\u00eb kryhet nga vet\u00eb Instituti i Monumenteve t\u00eb Kultur\u00ebs. \u201c\u00cbsht\u00eb shum\u00eb von\u00eb p\u00ebr t\u00eb th\u00ebn\u00eb q\u00eb ka ardhur koha q\u00eb Instituti i Monumenteve t\u00eb Kultur\u00ebs t\u00eb kryej\u00eb studime mbi pikturat murale. Ato duhet t\u00eb kryhen brenda p\u00ebrbrenda institucionit, n\u00eb nj\u00eb laborator qendror, i cili momentalisht mungon dhe \u00ebsht\u00eb i kushtuesh\u00ebm. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb n\u00eb vendin ton\u00eb ka nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh afreskesh, q\u00eb kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr nd\u00ebrhyrje t\u00eb menj\u00ebhershme, t\u00eb cilat m\u00eb par\u00eb duhen studiuar\u201d, \u2013 shpjegon p\u00ebrgjegj\u00ebsi i Laboratorit Arkeometrik, Frederik Stamati, duke shtuar se ky studim p\u00ebrfshin vet\u00ebm disa aspekte t\u00eb piktur\u00ebs murale, rreth s\u00eb cil\u00ebs duhet t\u00eb kryhen edhe studime t\u00eb tjera, si ai i lag\u00ebshtir\u00ebs, i temperatur\u00ebs s\u00eb kishave, i krip\u00ebrave q\u00eb dep\u00ebrtojn\u00eb n\u00eb to n\u00ebp\u00ebrmjet murit, apo tok\u00ebs.\u00a0<em>(24.11.2000)<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><strong>GJERGJ KASTRIOT SK\u00cbNDERBEU, N\u00cb RRAFSHIN E NJ\u00cb INTELEKTUALI VIZIONAR<\/strong><\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb shkruar p\u00ebr Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeun si strateg dhe politikan. N\u00eb k\u00ebt\u00eb hulli ai \u00ebsht\u00eb vler\u00ebsuar lart. Por vet\u00ebm ky aspekt at\u00eb e kufizon. Duam apo nuk duam ne aksioma q\u00eb nj\u00eb njeri i madh si strateg dhe politikan nuk mund t\u00eb mos jet\u00eb dhe intelektual i madh \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gj\u00eb e n\u00ebnkuptuar, reale, plot\u00ebsuese, gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse.<\/p>\n<p>P\u00ebr mendimin tim, Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeu \u00ebsht\u00eb edhe nj\u00eb hero kulturologjik, ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga pjes\u00ebmarr\u00ebsit, protagonist i Rilindjes Europiane n\u00eb shekullin XV. Figura epokale e Zhan D\u2019Ark\u00ebs n\u00eb Franc\u00eb lidhet me mesianizmin e saj, gj\u00eb q\u00eb shpjegon fitoret ushtarake. I ndrysh\u00ebm dhe i ve\u00e7ant\u00eb \u00ebsht\u00eb Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeu si dhe Huniadi. Sk\u00ebnderbeu duhet t\u00eb gjykohet, t\u00eb provohet, t\u00eb analizohet n\u00eb aspektin e tij t\u00eb formimit kulturor, krejt t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe t\u00eb \u00e7uditsh\u00ebm p\u00ebr koh\u00ebn. Dikur n\u00eb nj\u00eb let\u00ebr t\u00eb tij Sk\u00ebnderbeu flet p\u00ebr \u201ekronikat tona\u201c. Ai e njeh historin\u00eb e paraardh\u00ebsve. K\u00ebshtu q\u00eb ai \u00ebsht\u00eb i vet\u00ebdijsh\u00ebm. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht n\u00eb simbolet e tij heraldike Sk\u00ebnderbeu reflekton nj\u00eb kultur\u00eb t\u00eb spikatur, t\u00eb pangat\u00ebrrueshme me t\u00eb tjer\u00ebt. N\u00eb rezidenc\u00ebn e tij n\u00eb Kruj\u00eb, Sk\u00ebnderbeu ka pasur kancelarin\u00eb, arkivin dhe padyshim bibliotek\u00ebn e tij. Sipas Marin Barletit dhe Dhimit\u00ebr Fr\u00ebngut Sk\u00ebnderbeu ka ditur disa gjuh\u00eb p\u00ebrve\u00e7 shqipes edhe gjuh\u00ebn turke, greke dhe sllave. Nga kancelaria e tij m\u00ebsojm\u00eb edhe p\u00ebr letrat e tij autografe.<\/p>\n<p><strong>Dy libra t\u00eb bibliotek\u00ebs s\u00eb Sk\u00ebnderbeut<\/strong><\/p>\n<p>Yj\u00ebsia e librave t\u00eb panum\u00ebrt p\u00ebr Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeun flet p\u00ebr t\u00eb si strateg, si burr\u00eb shteti, si diplomat, por hesht pam\u00ebshirsh\u00ebm p\u00ebr Sk\u00ebnderbeun si intelektual dhe njeri i librave. Kancelaria e Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeut zot\u00ebron nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb mjaftuesh\u00ebm letrash n\u00eb disa gjuh\u00eb europiane \u00e7\u2018ka b\u00ebn t\u00eb mundur nj\u00eb optik\u00eb t\u00eb ideve politike dhe diplomatike, g\u00ebrshetuar me ide kulturologjike t\u00eb vet\u00eb Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeut. Por intelektualiteti i lart\u00eb i Sk\u00ebnderbeut duhet gjurmuar ndryshe, ekzistojn\u00eb disa motive q\u00eb jan\u00eb t\u00eb vet\u00ebmjaftueshme dhe p\u00ebrmbajn\u00eb nj\u00eb semantik\u00eb interferuese, q\u00eb lidhen me libra t\u00eb bibliotek\u00ebs vetiake t\u00eb Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeut.<\/p>\n<p><strong>Officium beatae marlae virginis<\/strong><\/p>\n<p>B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr dy libra, q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb me siguri n\u00eb bibliotek\u00ebn kastriotase. Libri i par\u00eb, q\u00eb v\u00ebrtetohet q\u00eb ka qen\u00eb n\u00eb posedim t\u00eb Sk\u00ebnderbeut quhet Libri i Uratave, i cili \u00ebsht\u00eb i shkruar n\u00eb latinisht. Ky lib\u00ebr iu dhurua Sk\u00ebnderbeut nga familja fisnike Di Capua. Libri \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dor\u00ebshkrim n\u00eb pergamen\u00eb, me p\u00ebrmasa 22 x 15 cm, \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn latine dhe \u00ebsht\u00eb shkruar, iluminuar nga ndonj\u00eb artist napolitan. Iu dha Sk\u00ebnderbeut kur ai qe n\u00eb Napoli n\u00eb dimrin e vitit 1466-1467. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr ka shkruar historiani dhe sk\u00ebnderbeologu i shquar i dit\u00ebve tona, akademiku Kristo Frash\u00ebri. Sipas Frash\u00ebrit \u201elibri ka 214 flet\u00eb (mungon vet\u00ebm fleta 133), p\u00ebrmban 21 miniatura, nga t\u00eb cilat dy t\u00eb m\u00ebdha dhe 19 t\u00eb vogla. Germat fillestare t\u00eb pjes\u00ebve jan\u00eb shkruar me ngjyra, disa prej tyre n\u00eb ar, me simbole t\u00eb fes\u00eb dhe t\u00eb kish\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb. Ka t\u00eb incizuar dhe stem\u00ebn e familjes Di Capua, kurse n\u00eb fund t\u00eb Librit ka kat\u00ebr faqe me njoftime rreth familjeve Di Capua dhe Altavilla. \u00cbsht\u00eb botuar disa her\u00eb fotokopja e faqes s\u00eb par\u00eb, teksti i s\u00eb cil\u00ebs \u00ebsht\u00eb rrethuar me nj\u00eb korniz\u00eb t\u00eb dekoruar me gravura t\u00eb vogla, nj\u00ebra nga t\u00eb cilat, m\u00eb e madhja paraqet figur\u00ebn e Krishtit. N\u00eb fund t\u00eb faqes s\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb vizatuar medaljoni me stem\u00ebn e Sk\u00ebnderbeut. Pas vdekjes s\u00eb Heroit, Librin e Uratave e mor\u00ebn familjar\u00ebt e tij n\u00eb Itali. M\u00eb von\u00eb ky Lib\u00ebr ra n\u00eb duart e botuesit anglez C.G.St. John Homby, prej t\u00eb cilit e bleu Roland Abey (Greyfriar, Angli). Sot ndodhet n\u00eb fondet e Sht\u00ebpis\u00eb Botuese \u201eShelley House\u201c, n\u00eb \u00c7elsi (Chelsea) t\u00eb Londr\u00ebs. Askush deri m\u00eb sot nuk e ka shfletuar dhe nuk ka vjel\u00eb informacionin e duhur p\u00ebr k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr t\u00eb \u00e7uditsh\u00ebm q\u00eb titullohet n\u00eb latinisht OFFICIUM BEATAE MARIAE VIRGINIS\u201c. Ky lib\u00ebr n\u00eb pergamen\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb koleksion pikturik dhe shkrimor i shk\u00eblqyer. Germa e par\u00eb nistare e k\u00ebtij libri lidhet me nj\u00eb ikon\u00eb n\u00eb miniatur\u00eb t\u00eb sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb dhe Krishtit, futur n\u00eb nj\u00eb katror. N\u00eb pjes\u00ebn e sip\u00ebrme t\u00eb faqes s\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb portret mashkullor, i panjohur, n\u00eb an\u00ebn e djatht\u00eb t\u00eb faqes s\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb portreti i nj\u00eb burri me mjek\u00ebr, q\u00eb ka shum\u00eb gjasa t\u00eb jet\u00eb vet\u00eb portreti i Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeut. Kjo mund\u00ebsi plot\u00ebsohet nga logjika q\u00eb posht\u00eb faqes ndodhet shqiponja dykrenare, stema heraldike e Sk\u00ebnderbeut, rreth s\u00eb cil\u00ebs jan\u00eb tet\u00eb figura f\u00ebmij\u00ebsh t\u00eb llojit eros\u00eb. Si ka mund\u00ebsi q\u00eb kan\u00eb kaluar shekuj dhe asnj\u00eb bibliograf nuk ka marr\u00eb mundimin t\u00eb shkoj\u00eb n\u00eb Lond\u00ebr dhe ta konsultoj\u00eb dhe hulumtoj\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr? Para disa dit\u00ebsh un\u00eb i shkrova nj\u00eb let\u00ebr Sht\u00ebpis\u00eb Botuese \u201eShelley House\u201c n\u00eb Lond\u00ebr, duke u lutur q\u00eb t\u2019i d\u00ebrgonte Muzeut Historik Komb\u00ebtar nj\u00eb kopje t\u00eb fotokopjuar me ngjyra t\u00eb k\u00ebtij libri. Ky lib\u00ebr ka r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb. S\u00eb pari, ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dhurat\u00eb e rangut mbret\u00ebror, pra i kushtuesh\u00ebm dhe tep\u00ebr i rrall\u00eb. S\u00eb dyti, libri p\u00ebrmban uratat n\u00eb latinisht kushtuar sh\u00ebn Maris\u00eb, pra, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr tekstual kishtar, ritual dhe ndoshta teologjik. S\u00eb treti, libri \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dokument historik dhe ka sh\u00ebnime biografike p\u00ebr dy familje t\u00eb Napolit, Di Capua dhe Altavilla, por edhe p\u00ebr vet\u00eb Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeun. Pra mund t\u00eb zbulohen n\u00eb t\u00eb njoftime historike t\u00eb klasit t\u00eb par\u00eb. Ky lib\u00ebr uratash ka qen\u00eb formuluar p\u00ebr ritualin e kish\u00ebs roman e katolike, \u00e7\u2019ka e b\u00ebn at\u00eb nj\u00eb d\u00ebshmi substanciale, q\u00eb e lidh Sk\u00ebnderbeun m\u00eb tep\u00ebr me krishterimin per\u00ebndimor, por jo pa lidhje ma t\u00eb lindor. Ky lib\u00ebr \u00ebsht\u00eb nj\u00eb metafor\u00eb jo vet\u00ebm p\u00ebr Sk\u00ebnderbeun si aleat i Napolit, por edhe si mbrojt\u00ebs real dhe potencial i vet\u00eb Italis\u00eb nga pushtimi kobzi osman. Libri duhet ti jet\u00eb dhuruar Sk\u00ebnderbeut n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb ceremonie, ndoshta dhe me dhurata t\u00eb tjera. Ky lib\u00ebr ka q\u00ebndruar p\u00ebr dy-tre vjet n\u00eb bibliotek\u00ebn rezidenciale t\u00eb Sk\u00ebnderbeut, ka qen\u00eb nj\u00eb dhurat\u00eb tep\u00ebr e \u00e7muar p\u00ebr t\u00eb ndaj dhe familjar\u00ebt e tij kur emigruan n\u00eb Napoli e kan\u00eb marr\u00eb me vete. P\u00ebr fatin e mir\u00eb ky lib\u00ebr nuk humbi dhe ekziston si nj\u00eb substanc\u00eb e gjall\u00eb kulturore dhe historike, pavar\u00ebsisht indiferenc\u00ebs kriminale dhe t\u00eb pashpjegueshme ndaj tij.<\/p>\n<p><strong>Libri i dyt\u00eb \u2013 Kodiku i Sk\u00ebnderbeut n\u00eb Valmar<\/strong><\/p>\n<p>Libri i dyt\u00eb q\u00eb i ka takuar Bibliotek\u00ebs s\u00eb Sk\u00ebnderbeut sot ndodhet n\u00eb Bibliotek\u00ebn Komb\u00ebtare t\u00eb Vajmarit (Veimarit). P\u00ebr k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb t\u00eb p\u00ebrkohshmen arb\u00ebreshe \u201cLa Nazione Albanese\u201d (Kombi Shqiptar) t\u00eb 15 shkurtit 1900, q\u00eb botohej n\u00eb Catanzaro, nga publicisti arb\u00ebresh Anselmo Lorecchio. Artikulli i quajtur \u201cLibri i Sk\u00ebnderbeut \u00ebsht\u00eb botuar n\u00eb italisht, n\u00eb t\u00eb thuhet se n\u00eb Bibliotek\u00ebn e Duk\u00ebs s\u00eb Madh t\u00eb Vaimarit ruhet nj\u00eb dor\u00ebshkrim, in foglio, i mbiquajtur si Libri i Sk\u00ebnderbeut, ose Libri i \u00c7udirave. Libri ka 325 flet\u00eb n\u00eb pergamen\u00eb, \u00ebsht\u00eb zbukuruar n\u00eb \u00e7do an\u00eb me figura me ngjyra dhe me boj\u00eb Kine, ky lib\u00ebr n\u00eb dor\u00ebshkrim p\u00ebrb\u00ebhet n\u00eb dy pjes\u00eb, pjesa e par\u00eb i takon shekullit XV, nd\u00ebrsa e dyta shekullit XVI. P\u00ebr ne interes t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb ka pjesa e par\u00eb e librit. I ndjeri Prof. Jup Kastrati ka shkruar studimin, \u201eLibri i Sk\u00ebnderbeut, botuar n\u00eb revist\u00ebn Ylli, viti 1980, nr. 12. Kastrati citon disa t\u00eb dh\u00ebna tep\u00ebr interesante p\u00ebr k\u00ebt\u00eb dor\u00ebshkrim, t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb nxjerra nga nj\u00eb fjalor i llojit Larousse, botuar n\u00eb Paris n\u00eb 1875, si dhe nj\u00eb shkrim t\u00eb dijetarit Cesare Cantu n\u00eb vitin 1843. Historiani Cantu ka qen\u00eb mik i ngusht\u00eb i poetit t\u00eb madh arb\u00ebresh De Rada. Sipas Cantu, ky lib\u00ebr i \u00ebsht\u00eb dhuruar Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeut nga Ferdinandi i Aragon\u00ebs n\u00eb Napoli. N\u00eb vitin 1910 n\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr t\u00eb botuar n\u00eb Rom\u00eb p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb, Arturo Galanti e p\u00ebrmend si nj\u00eb fakt real librin e Sk\u00ebnderbeut. N\u00eb 26 qershor 1967 Biblioteka Komb\u00ebtare e Tiran\u00ebs i drejton nj\u00eb let\u00ebr bibliotek\u00ebs s\u00eb Vaimarit n\u00eb Gjermani, p\u00ebr nj\u00eb informacion m\u00eb t\u00eb plot\u00eb p\u00ebr Librin e Sk\u00ebnderbeut. M\u00eb 15 gusht 1967 Biblioteka e Vaimarit i kthen p\u00ebrgjigje Bibliotek\u00ebs Komb\u00ebtare t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, ku thuhet se dor\u00ebshkrimi i mbiquajtur Libri i Sk\u00ebnderbeut ndodhet n\u00eb fondin e tyre. Ky kodik n\u00eb pergamen\u00eb ka qen\u00eb bler\u00eb n\u00eb vitin 1590 nga Christoffel von Wellenrodt n\u00eb Varshav\u00eb dhe n\u00eb vitin 1621 i shitet p\u00ebrs\u00ebri Princit t\u00eb Vaimarit, Johan Ernst von Sachsen \u2013 Veimar. Qysh nga viti 1641 nuk ka luajtur m\u00eb nga Vaimari. Ky kodik me vizatime \u00ebsht\u00eb nj\u00eb variant q\u00eb ngjan me librin e quajtur \u201cBellifortis\u201d, dhe ka b\u00ebr\u00eb parath\u00ebnien n\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr t\u00eb botuar n\u00eb Gjermanin\u00eb Per\u00ebndimore n\u00eb vitin 1965. Shkrimi i Jup Kastratit ka nj\u00eb informacion, q\u00eb na b\u00ebn t\u00eb mendojm\u00eb p\u00ebr Librin e Sk\u00ebnderbeut. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr ka shkruar dhe Aleks Buda. Por as Kastrati dhe as Buda nuk arrit\u00ebn ta shohin me syt\u00eb e tyre Librin e Sk\u00ebnderbeut. Libri \u00ebsht\u00eb n\u00eb Vaimar dhe n\u00eb dit\u00ebt e sotme \u00ebsht\u00eb absolutisht nj\u00eb gj\u00eb e leht\u00eb, p\u00ebr ta par\u00eb dhe p\u00ebr ta konsultuar.<\/p>\n<p><strong>\u00c7far\u00eb p\u00ebrmban libri i Sk\u00ebnderbeut?\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>\u00c7far\u00eb p\u00ebrmban Libri i Sk\u00ebnderbeut? Pjesa e par\u00eb q\u00eb i takon shekullit XV ka nj\u00eb num\u00ebr vizatimesh makinash dhe veglash ushtarake, q\u00eb p\u00ebrdoreshin p\u00ebr rrethime k\u00ebshtjellash, arm\u00eb t\u00eb ftohta dhe arm\u00eb zjarri, topa, bombarda, kulla dhe shkall\u00eb ngjit\u00ebse n\u00eb bedena, mjete p\u00ebr minator\u00eb, pajime p\u00ebr ura, mullinj t\u00eb ndrysh\u00ebm, madje dhe mullinj dore. Por aty jan\u00eb paraqitur dhe kompozime me skena lufte, duele dhe dyluftime me shpat\u00eb, ecje me k\u00ebmb\u00eb, luft\u00eb kalor\u00ebsish me heshta mbi kuaj me kas, ecje t\u00eb formacioneve t\u00eb ushtris\u00eb, zhvillime t\u00eb ndryshme strategjike, rregulla luftimi etj. Pra, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb enciklopedi luftarake. Pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb ka pasur n\u00eb duar Sk\u00ebnderbeu. Pjesa e dyt\u00eb, q\u00eb i takon shekullit XVI \u00ebsht\u00eb nj\u00eb plot\u00ebsim. Natyrisht Sk\u00ebnderbeu s\u2019ka mundur ta shoh\u00eb me syt\u00eb e tij k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb dyt\u00eb. Kjo pjes\u00eb e dyt\u00eb ka nj\u00eb karakter gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs, ka skena t\u00eb jet\u00ebs publike europiane, por dhe skena private, ka portrete artizan\u00ebsh, tregtar\u00ebsh, furrtar\u00ebsh, rrobaqep\u00ebsish, peshkatar\u00ebsh, fshatar\u00ebsh, piktor\u00ebsh, muzikant\u00ebsh, astronom\u00ebsh, mjek\u00ebsh, m\u00ebndafshb\u00ebr\u00ebsish, orendi sht\u00ebpiake, en\u00eb gjell\u00ebtoreje, loj\u00ebra sportive me rrath\u00eb, burrash dhe grash, kitara, harpa, organone, balerina, pehlivan\u00eb, lojtar\u00eb kupash, subjekte emblematike dhe simbolike si dhe skena q\u00eb paraqesin s\u00ebmundje si\u00e7 \u00ebsht\u00eb sh\u00ebrimi i syve por dhe prova t\u00eb mundimit me an\u00ebn e t\u00eb gjitha mjeteve t\u00eb nd\u00ebshkimit. Nj\u00eb mjedis europian, tipologjik i shekullit XVI n\u00eb Europ\u00eb, t\u00eb shekullit t\u00eb Barletit dhe t\u00eb Gjon Buzukut.<\/p>\n<p><strong>Libri \u201cBellifortsis\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Nuk duhet harruar nj\u00eb holl\u00ebsi tep\u00ebr interesante, q\u00eb na e kumton Dr. Robert Elsie. Nj\u00eb variant i tekstit \u201eBellifortis\u201c, ruhet n\u00eb muzeun Conde \u201eMusee Conde) n\u00eb Shato d\u00eb Shantiji (Chateau de Chantilly) i datuar n\u00eb 1405 ky tekst ka nj\u00eb shtojc\u00eb prej 29 rreshtash mbi dor\u00ebshkrim. Libri \u201eBellifortis\u201c \u00ebsht\u00eb nj\u00eb traktat i njohur mesjetar, n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb latinisht mbi arm\u00ebt dhe fortifikimet ushtarake, shkruar dhe realizuar nga inxhinieri dhe pirotekniku gjerman Konrad Kyezer (1366-1405). Shtojca prej 29 rreshtash, sipas Elsies, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tekst misterioz, q\u00eb merret me ritet e pag\u00ebzimit, ku b\u00ebn pjes\u00eb me nj\u00eb far\u00eb ceremonie t\u00eb pjekuris\u00eb seksuale. Tet\u00eb rreshta sipas Dr. Elsies jan\u00eb ndoshta n\u00eb shqipen e hershme t\u00eb nd\u00ebrfutura n\u00eb tekstin latin. P\u00ebr k\u00ebto rreshta kam shkruar dhe un\u00eb n\u00eb librin tim \u201eMotive arkeologjike\u201c, botuar n\u00eb vitin 1990. Mister \u00ebsht\u00eb origjina e tekstit \u201eBellifortis\u201c. \u201eSi ka p\u00ebrfunduar, shkruan Elsie ky dokument i hersh\u00ebm i shkruar i shqipes, po ta quajm\u00eb k\u00ebshtu, n\u00eb nj\u00eb dor\u00ebshkrim p\u00ebr punime xheniere dhe fortifikuese n\u00eb ushtri n\u00eb Shato d\u00eb Shantiji? Dihet se Karli Anzhu zbriti n\u00eb Vlor\u00eb n\u00eb 1269 dhe tre vjet m\u00eb von\u00eb e shpalli veten Rex Albaniae. Sundimi anzhuin, francez n\u00eb Shqip\u00ebri zgjati deri n\u00eb mesin e shekullit XIV dhe p\u00ebrfundoi n\u00eb kthimin e disa viseve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb Veriore n\u00eb katoliciz\u00ebm. Elsie hamend\u00ebson, se disa nga k\u00ebta katolik\u00eb, ose t\u00eb pakt\u00ebn disa klerik\u00eb fr\u00ebngj me nj\u00eb far\u00eb njohjeje t\u00eb shqipes duhet t\u00eb ken\u00eb ikur nga vendi dhe t\u00eb ken\u00eb vajtur n\u00eb Itali dhe Franc\u00eb, kur u larguan frank\u00ebt. Prandaj \u00ebsht\u00eb fort bind\u00ebse q\u00eb fol\u00ebs t\u00eb shqipes t\u00eb gjendeshin n\u00eb Franc\u00ebn e shekullit XIV dhe XV ku \u00ebsht\u00eb ruajtur ky tekst prej tet\u00eb rreshtash, ndoshta n\u00eb shqipen m\u00eb t\u00eb hershme\u201c.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Fol\u00ebn p\u00ebr dy libra t\u00eb bibliotek\u00ebs s\u00eb Sk\u00ebnderbeut, p\u00ebr dy subjekte pikante, t\u00eb pazakonta. Tekstet jan\u00eb n\u00eb latinisht, nj\u00eb prov\u00eb e t\u00ebrthort\u00eb kjo, q\u00eb tregon, se Sk\u00ebnderbeu duhet t\u00eb ket\u00eb ditur latinisht. Librat n\u00eb fjal\u00eb jan\u00eb t\u00eb vetmet relike, t\u00eb mbetura nga nj\u00eb bibliotek\u00eb e t\u00ebr\u00eb. Q\u00eb Sk\u00ebnderbeu ka qen\u00eb me nj\u00eb kultur\u00eb t\u00eb madhe dhe intelektual i formuar, madje me nj\u00eb modul kulturor t\u00eb Rilindjes Europiane, duket qart\u00eb n\u00eb p\u00ebrcaktimin nga Sk\u00ebnderbeu vet\u00eb i simboleve t\u00eb tij zyrtare, ai e njeh heraldik\u00ebn e shqiponj\u00ebs dykrenare, unaza e tij sekrete ka nj\u00eb sken\u00eb mitologjike t\u00eb Led\u00ebs virgj\u00ebresh\u00eb dhe t\u00eb Zeusit n\u00eb form\u00eb mjellme, ai n\u00eb nj\u00eb let\u00ebr t\u00eb tij flet p\u00ebr \u201ekronikat tona\u201c, ka nj\u00eb koncept kulturologjik shqiptar p\u00ebr Epirin, p\u00ebr origjin\u00ebn e kombit shqiptar, origjin\u00eb vendase q\u00eb e nd\u00ebrlidh edhe me Aleksandrin e Madh, edhe me Pirron e Epirit. N\u00eb letrat e tij Sk\u00ebnderbeu citon edhe fraz\u00ebn monumentale \u201edua t\u00eb jem mik i virtytit dhe jo i fatit\u201c, koncept ky i shkoll\u00ebs filozofike t\u00eb stoik\u00ebve. K\u00ebto dy libra s\u00ebbashku me reliket origjinale t\u00eb Sk\u00ebnderbeut, q\u00eb ndodhen n\u00eb Vjen\u00eb, si dhe tre k\u00ebmbanat origjinale t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb tij, p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb nj\u00eb koleksion prej tet\u00eb objektesh q\u00eb lidhen drejtp\u00ebrdrejt me Gjergj Kastriot Sk\u00ebnderbeun, \u00e7\u2018ka tregon se kemi nj\u00eb dokumentacion autentik muzeologjik, me vlera t\u00eb jasht\u00ebzakonshme. Ky koleksion duhet me rastin e 600 vjetorit t\u00eb lindjes s\u00eb Heroit t\u00eb b\u00ebhej i mundur t\u00eb ekspozohej n\u00eb Muzeun Historik Komb\u00ebtar, sepse do t\u00eb admirohej nga nj\u00eb audienc\u00eb shum\u00eb e madhe. Amen!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>N\u00eb em\u00ebr t\u00eb Muzeut Historik Komb\u00ebtar i d\u00ebrguam dy letra libraris\u00eb n\u00eb lagjen Chelsea n\u00eb Lond\u00ebr si dhe bibliotek\u00ebs s\u00eb Vaimarit. Me korrekt\u00ebsi na u kthyen p\u00ebrgjigjet. N\u00eb rastin e par\u00eb p\u00ebrgjigjja qe se fondi i vjet\u00ebr i libraris\u00eb londineze qe transferuar dhe se n\u00eb fund t\u00eb muajit shtator do t\u2019i d\u00ebrgohej Muzeut historik komb\u00ebtar nj\u00eb p\u00ebrgjigje me nj\u00eb adres\u00eb bibliografike p\u00ebrfundimtare. N\u00eb rastin e dyt\u00eb Biblioteka e Valmarit d\u00ebrgoi me CD t\u00eb kopjuar n\u00eb form\u00eb dixhitale t\u00ebr\u00eb librin q\u00eb n\u00eb skedarin e tyre mbiquhej Kodiku i Sk\u00ebnderbeut. K\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit Muzeu Historik Komb\u00ebtar do ta botoj\u00eb t\u00eb t\u00ebrin n\u00eb nj\u00eb publikim t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Kjo do t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb ngjarje kulturore e klasit t\u00eb par\u00eb<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hulumtimet e fundit mbi Opusin onufrian. &#8211; Nga: Moikom Zeqo \u00a0Motive dhe sinopse historike \u00a0Po kumtojm\u00eb p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb reja shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr krijimtarin\u00eb e Onufrit t\u00eb shekullit XVI. I panjohur \u00ebsht\u00eb deri m\u00eb sot programi ikonografik i kish\u00ebs s\u00eb \u201cShfytyrimit\u201d dhe i kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb manastirin e [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":20041,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[87,27,86],"tags":[],"class_list":["post-20040","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arte","category-blogu-i-udhetarit","category-trashegimi-kulturore"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/N_M_Onufri2_big-905x395.jpg?fit=905%2C395&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5Z6wp-5de","jetpack-related-posts":[{"id":100042,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/opsionet-qe-duhen-hedhur-ne-tryeze-jane-zgjedhjet-e-parakohshme\/","url_meta":{"origin":20040,"position":0},"title":"Opsionet qe duhen hedhur n\u00eb tryez\u00eb jan\u00eb: &#8211; Zgjedhjet e parakohshme","author":"Kurt Farka","date":"May 9, 2026","format":false,"excerpt":"9 Maji 2026 Analisti Genc Burimi argumenton se protestat e vazhdueshme t\u00eb opozit\u00ebs nuk jan\u00eb thjesht nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje e brendshme, por nj\u00eb mesazh i qart\u00eb drejtuar partner\u00ebve europian\u00eb mbi kriz\u00ebn e thell\u00eb politike n\u00eb vend. Sipas tij, partner\u00ebt nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb e shohin si t\u00eb pamundur q\u00eb klima aktuale politike, e karakterizuar\u2026","rel":"","context":"In &quot;Politika&quot;","block_context":{"text":"Politika","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/politika\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Genc-Burimi.jpg?fit=662%2C411&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Genc-Burimi.jpg?fit=662%2C411&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Genc-Burimi.jpg?fit=662%2C411&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x"},"classes":[]},{"id":100091,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/zbulohet-objekti-masiv-qe-pershkruan-faraonin-mendohet-se-ka-sfiduar-moisiun-gjate-eksodit\/","url_meta":{"origin":20040,"position":1},"title":"Zbulohet objekti masiv q\u00eb p\u00ebrshkruan faraonin, mendohet se ka sfiduar Moisiun gjat\u00eb Eksodit","author":"Kurt Farka","date":"May 10, 2026","format":false,"excerpt":"10 Maji 2026 Arkeolog\u00ebt n\u00eb Egjipt zbuluan s\u00eb fundmi nj\u00eb statuj\u00eb masive q\u00eb besohet se p\u00ebrshkruan mbretin Ramses II, faraonin q\u00eb besohet t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb personazh i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb Dhiat\u00ebn e Vjet\u00ebr. Statuja u gjet n\u00eb vendin Tel Pharaoh n\u00eb Qendr\u00ebn Husseiniya, Guvernatori i Sharqia, tha Ministria egjiptiane e Turizmit\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_FARAONI1777830684.webp?fit=720%2C405&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_FARAONI1777830684.webp?fit=720%2C405&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_FARAONI1777830684.webp?fit=720%2C405&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_FARAONI1777830684.webp?fit=720%2C405&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":100012,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/indi-50-punonjes-mbrojne-zogun-e-rralle-te-porsalindur-nga-zhdukja\/","url_meta":{"origin":20040,"position":2},"title":"Indi, 50 punonj\u00ebs mbrojn\u00eb zogun e rrall\u00eb t\u00eb porsalindur nga zhdukja","author":"Kurt Farka","date":"May 8, 2026","format":false,"excerpt":"8 Maji 2026 Pes\u00ebdhjet\u00eb punonj\u00ebs t\u00eb mbrojtjes s\u00eb jet\u00ebs s\u00eb eg\u00ebr n\u00eb Indi kan\u00eb marr\u00eb rolin e \u201ctruprojes\u201d p\u00ebr t\u00eb mbrojtur nj\u00eb zog t\u00eb porsalindur (ardeotis nigriceps) q\u00eb k\u00ebrc\u00ebnohet me zhdukje . Numri i k\u00ebtyre zogjve, nj\u00eb lloj gjeldeti i eg\u00ebr q\u00eb mund t\u00eb arrij\u00eb nj\u00eb met\u00ebr lart\u00ebsi , ka\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Zogu-i-rralle.jpg?fit=800%2C480&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Zogu-i-rralle.jpg?fit=800%2C480&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Zogu-i-rralle.jpg?fit=800%2C480&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Zogu-i-rralle.jpg?fit=800%2C480&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":100067,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/levizja-e-fundit-e-trump-shba-drejt-zhvendosjes-se-trupave-nga-gjermania-drejt-polonise\/","url_meta":{"origin":20040,"position":3},"title":"L\u00ebvizja e fundit e Trump, SHBA drejt zhvendosjes s\u00eb trupave nga Gjermania drejt Polonis\u00eb","author":"Kurt Farka","date":"May 9, 2026","format":false,"excerpt":"9 Maji 2026 Presidenti amerikan Donald Trump deklaroi se \u201cmund\u201d t\u00eb zhvendos\u00eb trupat amerikane nga Gjermania drejt Polonis\u00eb, nd\u00ebrsa Pentagoni po p\u00ebrgatitet t\u00eb t\u00ebrheq\u00eb rreth 5 mij\u00eb ushtar\u00eb amerikan\u00eb nga Gjermania gjat\u00eb vitit t\u00eb ardhsh\u00ebm. \u201cPolonia do ta d\u00ebshironte k\u00ebt\u00eb,\u201d u tha Trump gazetar\u00ebve t\u00eb premten kur u pyet p\u00ebr\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ddddddddsdsd.jpg?fit=970%2C520&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ddddddddsdsd.jpg?fit=970%2C520&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ddddddddsdsd.jpg?fit=970%2C520&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ddddddddsdsd.jpg?fit=970%2C520&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":100008,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/vatra-e-hantavirusit-ne-anijen-turistike-obsh-nuk-eshte-fillimi-i-nje-epidemie-apo-pandemie\/","url_meta":{"origin":20040,"position":4},"title":"Vatra e hantavirusit n\u00eb anijen turistike, OBSH: &#8211; Nuk \u00ebsht\u00eb fillimi i nj\u00eb epidemie apo pandemie!","author":"Kurt Farka","date":"May 8, 2026","format":false,"excerpt":"8 Maji 2026 Organizata Bot\u00ebrore e Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb, njoftoi sot se vatra e hantavirusit e raportuar n\u00eb nj\u00eb anije turistike, e cila ka shkaktuar deri tani vdekjen e tre personave, aktualisht nuk p\u00ebrb\u00ebn as fillimin e nj\u00eb epidemie dhe as t\u00eb nj\u00eb pandemie. \u201cKy nuk \u00ebsht\u00eb fillimi i nj\u00eb epidemie. Nuk\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/obsh1.jpg?fit=1200%2C676&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/obsh1.jpg?fit=1200%2C676&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/obsh1.jpg?fit=1200%2C676&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/obsh1.jpg?fit=1200%2C676&ssl=1&resize=700%2C400 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/obsh1.jpg?fit=1200%2C676&ssl=1&resize=1050%2C600 3x"},"classes":[]},{"id":100002,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/studentet-e-helmuar-ne-spital-aku-po-fsheh-provat-e-ushqimit-te-kontaminuar\/","url_meta":{"origin":20040,"position":5},"title":"Student\u00ebt e helmuar n\u00eb spital. &#8211; AKU po fsheh provat e ushqimit t\u00eb kontaminuar?","author":"Kurt Farka","date":"May 7, 2026","format":false,"excerpt":"7 Maji 2026 Nga Alketa \u00c7eku. Thellohet skandali i helmimit masiv t\u00eb kursant\u00ebve t\u00eb Akademis\u00eb s\u00eb Siguris\u00eb n\u00eb Sauk. Nd\u00ebrsa dhjet\u00ebra student\u00eb p\u00ebrfunduan n\u00eb spital me simptoma t\u00eb r\u00ebnda helmimi, dyshimet tashm\u00eb nuk bien vet\u00ebm mbi ushqimin e konsumuar, por edhe mbi m\u00ebnyr\u00ebn se si po administrohet i gjith\u00eb procesi\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/600-388-cover-aku-analizat-tek-akademia-1778166220.jpg?fit=600%2C388&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/600-388-cover-aku-analizat-tek-akademia-1778166220.jpg?fit=600%2C388&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/600-388-cover-aku-analizat-tek-akademia-1778166220.jpg?fit=600%2C388&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x"},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20040","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20040"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20040\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20043,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20040\/revisions\/20043"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20041"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20040"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20040"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20040"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}