{"id":1279,"date":"2018-01-13T17:58:30","date_gmt":"2018-01-13T17:58:30","guid":{"rendered":"http:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/?p=1279"},"modified":"2018-01-13T18:00:28","modified_gmt":"2018-01-13T18:00:28","slug":"zana-bariu-shenjte-sipas-mitologjis-shqipetare","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/zana-bariu-shenjte-sipas-mitologjis-shqipetare\/","title":{"rendered":"\u201cZana &#8211; Bariu i Shenjt\u00eb\u201d sipas mitologjis shqip\u00ebtare"},"content":{"rendered":"<div class=\"td-a-rec td-a-rec-id-content_top \"><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" data-attachment-id=\"1280\" data-permalink=\"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/zana-bariu-shenjte-sipas-mitologjis-shqipetare\/mark-titra-zana-shqiptare\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?fit=483%2C482&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"483,482\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;User&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;1494602294&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"Mark Titra Zana Shqiptare\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-medium-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?fit=300%2C300&amp;ssl=1\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?fit=483%2C482&amp;ssl=1\" class=\"alignnone size-medium wp-image-1280\" alt=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare-300x300.jpg?resize=300%2C300\" width=\"300\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?resize=300%2C299&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?resize=150%2C150&amp;ssl=1 150w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?resize=100%2C100&amp;ssl=1 100w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?resize=50%2C50&amp;ssl=1 50w, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?w=483&amp;ssl=1 483w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/div>\n<p><em>Mark Tirta<\/em><\/p>\n<p>Demonologjia shqiptare \u00ebsht\u00eb e pasur, e larmishme e dometh\u00ebn\u00ebse. Prej saj po p\u00ebrmendim disa nga figurat m\u00eb kryesore t\u00eb besimeve popullore: Zana e Bariu i Shenjt\u00eb \u2013 hyjni t\u00eb natyr\u00ebs; Ku\u00e7edra (Kulshedra) \u2013 personifikimi i forcave shkat\u00ebrruese n\u00eb natyr\u00eb e n\u00eb jet\u00ebn e njer\u00ebzve, ndaluese e burimeve, shkaktuese e breshrit dhe e shtr\u00ebngatave, d\u00ebmtuese e prodhimeve, thith\u00ebse e p\u00ebrvet\u00ebsuese e prodhimeve t\u00eb pun\u00ebs s\u00eb njeriut n\u00eb blegtori e n\u00eb bujq\u00ebsi; Dragoi (Dragoni) \u2013 hyjni mbrojt\u00ebse e bashk\u00ebsis\u00eb njer\u00ebzore, e fisit, e krahin\u00ebs, e prodhimtaris\u00eb s\u00eb njer\u00ebzve, e lindur p\u00ebr t\u00eb ndalur veprimet shkat\u00ebrruese t\u00eb Ku\u00e7edrave; Ora \u2013 hyjni mbrojt\u00ebse e njeriut, e fisit, e nj\u00eb bashk\u00ebsie territoriale t\u00eb caktuar; Vitorja (Breva, Toksi, Gjarpri i Sht\u00ebpis\u00eb, Bolla e Sht\u00ebpis\u00eb) \u2013 hyjni mbrojt\u00ebse e Sht\u00ebpis\u00eb, e truallit t\u00eb banimit. Po k\u00ebshtu jan\u00eb: Dhev\u00ebshtruesi, Ksheta, Shtriga, Lugati, Vigani, Roskueme radh\u00eb.<\/p>\n<p>Me sa kemi v\u00ebrejtur me imtim t\u00eb posa\u00e7\u00ebm, duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre dhe n\u00eb mendimet e gjuh\u00ebtar\u00ebve t\u00eb mir\u00ebnjohur, si: N. Jokli, E .\u00c7abej, I. Ajeti, M. Lamberci etj., em\u00ebrtimetthemeloret\u00ebfigurave \u00ab8 mitologjis\u00eb shqiptare jan\u00eb me origjin\u00eb nga antikiteti greko-latin (por nuk p\u00ebrkojn\u00eb n\u00eb brendi), ose nga fjal\u00ebformimi i brendsh\u00ebm i gjuh\u00ebs shqipe. Vet\u00ebm em\u00ebrtimet e tyre dyt\u00ebsore e tret\u00ebsore, si ndikime m\u00eb t\u00eb vjetra, i kemi dhe me origjin\u00eb greko-bizantine, sllave, rumune, turko-arabe.<\/p>\n<p>N\u00eb jetes\u00ebn e fshatarit mes maleve, t\u00eb lidhur p\u00ebr shekuj me natyr\u00ebn q\u00eb e rrethon n\u00eb v\u00ebshtrim ekonomik e shpirt\u00ebror, jan\u00eb ruajtur relike t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb indoeuropiane n\u00eb rite, n\u00eb besime, n\u00eb mite. K\u00ebto n\u00ebnshtresa i v\u00ebrejm\u00eb qart\u00eb edhe n\u00eb popujt e Ballkanit, n\u00eb bashk\u00ebsit\u00eb e tyre fshatare mesmalesh.<\/p>\n<p>Dukuri t\u00eb shumta t\u00eb kulteve t\u00eb natyr\u00ebs, nd\u00ebr to dhe figura t\u00eb besirneve popullore t\u00eb s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs p\u00ebrkat\u00ebsi, ruajtur nd\u00ebr Shqiptar\u00eb deri n\u00eb nj\u00eb t\u00eb kaluar t\u00eb af\u00ebrt, kan\u00eb t\u00ebrhequr v\u00ebmendjen e jo pak eksploruesve dhe studiuesve t\u00eb etnokultur\u00ebs shqiptare. Ato jan\u00eb ruajtur me nj\u00eb q\u00ebndrueshm\u00ebri t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, si mbijetoja t\u00eb nj\u00eb panteoni t\u00eb hersh\u00ebm t\u00eb bashk\u00ebsive fshatare nd\u00ebr male, ardhur t\u00eb gjalla deri n\u00eb shekullin XIX e n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XX, aty-k\u00ebtu edhe pas Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, n\u00eb mite, rite e besime, n\u00eb monumente t\u00eb krijimtaris\u00eb popullore me rr\u00ebnj\u00eb n\u00eb Mesjet\u00eb e m\u00eb tej. T\u00eb dh\u00ebna t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr k\u00ebto kulte e p\u00ebr figurat p\u00ebrkat\u00ebse t\u00eb besimeve popullore t\u00eb natyr\u00ebs pagane kan\u00eb z\u00ebn\u00eb vend, edhe pse m\u00eb shum\u00eb n\u00eb nj\u00eb v\u00ebshtrim gjuh\u00ebsor, p\u00ebrshkrues e fragmentar, n\u00eb shkrimet e dijetar\u00ebve A. Bou\u00eb (Bue), J. G. Von Hahn (Fon Han), F. Nopcsa (Nop\u00e7a), E Durham, M. Lambertz (Lamberc), Sh. Gje\u00e7ov, B. Palaj, E. \u00c7abej, p\u00ebr t\u00eb mos p\u00ebrmendur dhe t\u00eb tjer\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebrmbajta m\u00eb e plot\u00eb e m\u00eb arkaike e k\u00ebtyre kulteve \u00ebsht\u00eb ruajtur deri n\u00eb dekadat e para shekullit XX, t\u00eb thuash, n\u00eb disa krahina me shtrirje mes malesh, me ekonomi natyrore e me nj\u00eb komunikim t\u00eb pak\u00ebt e t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb me q\u00ebndrat urbane. T\u00eb tilla ishin Mal\u00ebsit\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Ep\u00ebrme, sidomos brend\u00ebsia e Alpeve, Mal\u00ebsit\u00eb e Lab\u00ebris\u00eb, po diku-diku dhe n\u00eb krahina t\u00eb tjera n\u00eb qendra t\u00eb banuara po mes malesh.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb syth do t\u00eb shqyrtojm\u00eb vet\u00ebm dy figura t\u00eb besimeve popullore: kultin e Zan\u00ebs dhe at\u00eb t\u00eb Bariut t\u00eb Shenjt\u00eb, mbetje t\u00eb th\u00ebrrmuara t\u00eb hyjnive t\u00eb natyr\u00ebs s\u00eb virgj\u00ebr, t\u00eb para n\u00eb rrafsh sinkronik e diakronik. P\u00ebr t\u00eb dal\u00eb t\u00eb qarta rr\u00ebnj\u00ebt e tyre t\u00eb lashta, ato do t\u2019i v\u00ebrejm\u00eb n\u00eb kontekstin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb kulteve t\u00eb natyr\u00ebs nd\u00ebr Shqiptar\u00eb, si mbijetoja t\u00eb nj\u00eb panteoni paraprir\u00ebs, brenda arealit ballkanik, sidomos n\u00eb Ballkanin Per\u00ebndimor.<\/p>\n<p>Prapa figur\u00ebs s\u00eb Zan\u00ebs, me atributet e saj m\u00eb qen\u00ebsore, v\u00ebrejm\u00eb nj\u00eb hyjni t\u00eb maleve, te natyr\u00ebs s\u00eb virgj\u00ebr, mbrojt\u00ebse t\u00eb bim\u00ebsis\u00eb dhe t\u00eb kafsh\u00ebve t\u00eb egra, gjahtare hyjnore. \u00cbsht\u00eb luft\u00ebtare me forca e mjete t\u00eb mbinatyrshme n\u00eb ndihm\u00eb t\u00eb kreshnik\u00ebve ashtu si\u00e7 b\u00ebn dhe Athinaja e Grek\u00ebve n\u00eb ndihm\u00eb t\u00eb heronjve t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Troj\u00ebs, paraqitur te \u201cIliada\u201d eHomerit..<\/p>\n<p>Zana, figur\u00eb q\u00ebndrore e besimeve popullore, z\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb\u2019 ve\u00e7ant\u00eb<\/p>\n<p>n\u00eb eposin legjendar mesjetar t\u00eb Shqiptar\u00ebve, madje merrte pjes\u00eb gjall\u00ebrisht n\u00eb veprimet e heronjve t\u00eb k\u00ebtij eposi. Vend q\u00ebndror z\u00eb edhe n\u00eb disa balada mesjetare, n\u00eb legjenda mitike: at\u00eb e ndeshim dendur n\u00eb gjini t\u00eb ndryshme t\u00eb krijimeve folklorike. Kjo figur\u00eb na ka ardhur e plot\u00eb, natyrisht dhe e sinkretizuar me q\u00ebnie t\u00eb tjera mitike, me dukuri t\u00eb ndryshme t\u00eb besimeve, n\u00eb kulte t\u00eb vendeve t\u00eb shenjta, p\u00ebrmes ritesh t\u00eb ve\u00e7anta.<\/p>\n<p>N\u00eb besimet popullore Zana paraqitet n\u00eb pamjen e nj\u00eb gruaje t\u00eb re a t\u00eb nj\u00eb vajze me bukuri t\u00eb p\u00ebrkryer, simbol i bukuris\u00eb, e veshur me rroba nus\u00ebrie tradicionale vend\u00ebse t\u00eb krahin\u00ebs ku ruhen besimet p\u00ebr t\u00eb: n\u00eb Mal\u00ebsi t\u00eb Madhe me xhublet\u00eb, n\u00eb Mal\u00ebsin\u00eb e Gjakov\u00ebs me petka t\u00eb s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs krahin\u00eb, n\u00eb Mirdit\u00eb me veshje t\u00eb Mirdit\u00ebs, n\u00eb Lab\u00ebri me kostumin tradicional lab; po k\u00ebshtu n\u00eb \u00c7am\u00ebri, n\u00eb Dib\u00ebr, n\u00eb Mal\u00ebsi t\u00eb Tetov\u00ebs, n\u00eb Rugov\u00eb, n\u00eb Shal\u00eb t\u00eb Bajgor\u00ebs, n\u00eb Karadak t\u00eb Shkupit e t\u00eb Kumanov\u00ebs e n\u00eb krahina t\u00eb tjera shqiptare. Besohej se banesat e Zanave ishin n\u00eb mes nj\u00eb pylli t\u00eb shtrenjt\u00eb, t\u00eb dendur, ku k\u00ebmba e njeriut nuk mund t\u00eb kalonte, zakonisht n\u00eb nj\u00eb shpell\u00eb. Shpella mund t\u00eb ishte dhe n\u00eb shpatin gremin\u00eb t\u00eb nj\u00eb shk\u00ebmbi ku njer\u00ebzit nuk mund t\u00eb shkonin. Ato e kalojn\u00eb koh\u00ebn me pun\u00ebt e tyre n\u00eb maj\u00eb t\u00eb maleve, mbi shk\u00ebmbinj, te gurrat e fresk\u00ebta, te mrizet e veta. K\u00ebshtu kemi: Shkambi i Raj\u00ebs a Shkambi i Zanave (Nikaj-M\u00ebrtur), Shpella e Shkambitt\u00eb Kuq (Kelmend), Rrasa e Zan\u00ebs (Kelmend), Mrizi i Zanave (Temal, Pult), K\u00ebrshi i Zanave a Logu i Zanave (Isniq, Pej\u00eb), P\u00ebrroi i Z\u00ebr\u00ebs (Vuno, Himar\u00eb), Shpella e Z\u00ebr\u00ebs (Paramithi, \u00c7am\u00ebri) etj. Sipas maj\u00ebs s\u00eb malit a bjeshk\u00ebs ku q\u00ebndronin, ato marrin dhe emrin e ve\u00e7ant\u00eb: Zana e Vele\u00e7ikut, Zana e Shk\u00eblzenit, Zana e Vizitorit, Zana e Pashtrikut, Zana e Sharrit. Shpesh her\u00eb han\u00eb buk\u00eb a flladiten n\u00eb mrizet e veta, pran\u00eb gurrave a drunjve shekullor\u00eb, shihen n\u00eb drit\u00eb t\u00eb h\u00ebn\u00ebs duke u lar\u00eb nat\u00ebn pran\u00eb gurrave a n\u00eb p\u00ebrrenjt\u00eb e malit. Zanat kan\u00eb f\u00ebmij\u00eb q\u00eb i p\u00ebrkundin n\u00eb djepa, lodrojn\u00eb, k\u00ebndojn\u00eb, hedhin valle, u bien veglave muzikore, por asgj\u00eb nuk flitet e nuk dihet p\u00ebr jet\u00ebn e tyre bashk\u00ebshortore; diku-diku besohet se ato \u2018indin f\u00ebmij\u00eb pa kontakte me burra. Dallohen p\u00ebrtrim\u00ebri e aft\u00ebsi luftarake hyjnore. Thuhet: \u201cAinjeriashttrimsiZana\u201d, \u201c\u2026 luftarsiZana\u201d, \u201c\u2026 \/ fort\u00eb siZana\u201d, n\u00eb kuptimin e aft\u00ebsive t\u00eb mbinatyrshme. Me sa duket, n\u00eb k\u00ebt\u00eb v\u00ebshtrim kan\u00eb ngjashm\u00ebri me Amazonat e lasht\u00ebsis\u00eb n\u00eb Azin\u00eb e v\u00b0g\u00ebl. Zakonisht gjenden n\u00eb jetes\u00eb a n\u00eb pun\u00ebt e tyre tri Zana bashk\u00eb e Secila, prej tyre ka funksione t\u00eb saj t\u00eb ve\u00e7anta; por gjenden dhe dy ose dhe nj\u00eb e vetmuar. Forca e tyre mish\u00ebrohet n\u00eb dhin\u00eb e eg\u00ebr a n\u00eb tri dhi t\u00eb egra, n\u00eb sorkadhen, n\u00eb p\u00ebllumbin a n\u00eb dos\u00ebn e eg\u00ebr. Po ua mbyte atributet p\u00ebrkat\u00ebse, sipas rastit, ato nuk kan\u00eb m\u00eb forc\u00eb dhe mund t\u00eb p\u00eblcasin menj\u00ebher\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb vetvete Zanat kan\u00eb forc\u00eb \u201chyjnore\u201d p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebruar, p\u00ebr t\u2019i b\u00ebr\u00eb njer\u00ebzit t\u00eb fuqish\u00ebm, p\u00ebrt\u2019i shp\u00ebtuar ata nga rreziku. Kreshniku n\u00eb f\u00ebmij\u00ebri ishte nj\u00eb djal\u00eb i dob\u00ebt nga sh\u00ebndeti e pa aspak forc\u00eb. P\u00ebr nj\u00eb t\u00eb mir\u00eb q\u00eb u b\u00ebri Zanave, duke pajtuar (qet\u00ebsuar) f\u00ebmij\u00ebt e tyre n\u00eb djepa n\u00eb mes t\u00eb pyllit mbi shk\u00ebmb, ato i than\u00eb se \u00e7\u2019k\u00ebrkonte si shp\u00ebrblim. Dhe ai k\u00ebrkoi forc\u00eb. Tri her\u00eb i dhan\u00eb nga nj\u00eb gll\u00ebnjk\u00eb prej qum\u00ebshtit t\u00eb gjirit dhe ai u b\u00eb i fuqish\u00ebm sa t\u00eb mbart\u00ebte nj\u00eb shk\u00ebmb t\u00eb madh para duarsh, sa t\u00eb shkul\u00eb nj\u00eb lis t\u00eb madh (sipas varianteve t\u00eb ndryshme): \u201cNjana shoqes Zanat at\u00ebher\u00eb i kan\u00eb than\u00eb: \/ \u201cTam\u00ebl gjiut Muj\u00ebs p\u00ebr me i dhan\u00eb\u201d\/Tam\u00ebl gjiut i kan\u00eb dhan\u00eb me pi, \/Me tri pika djalin ma kan\u00eb ngi. \/ E i ka fal\u00eb Zoti kaq fuqi, \/ Sa me lujt\u00eb shkambin aty p\u00ebrbri, \/ \u201cKape gurin Zanat i kan\u00eb than\u00eb. \/Njimi ok\u00ebsh e ma guri ish kan\u00eb. \/E ka kap\u00eb gurin nji mi ok\u00ebsh\/ Badihava peshue me duer e ka; \/ Der n\u2019nye t\u2019kam\u00ebs ve\u00e7 e nu\u2019mujt ma. \/Njana shoqes zanat at\u00ebher\u00eb i kan\u00eb than\u00eb: \/ Edhe do tam\u00ebl Muj\u00ebs me ja dhane\u201d\/Eka marr\u00eb tamlin Muji e eka pi\/ E ka kap\u00eb gurin me e peshue, \/ Deri n\u00eb gju ai gurin e ka \u00e7ue; \/ Eka ugj\u00eb, prap n\u2019tok\u00eb e ka pushue \/ Kqyre Zana sa mir\u00eb ka than\u00eb: \/ Edhe pak gji Muj\u00ebs me ja dhan\u00eb; \/1 ka dhan\u00eb prap gji p\u00ebr me pi, \/ Sa don Zoti t\u2019i ka dhan\u00eb fuqi. \/ Eka marr\u00eb gurin me e peshue \/ Deri n\u00eb shog\u00eb gurin e ka \u00e7ue. \/Ekan\u00eb pa zanat, e kan\u00eb kqyr\u00eb;\/Njana tjetr\u00ebs prap te i kan\u00eb than\u00eb: \/ Opet Mujit gji lypet me i dhan\u00eb \/ Eka marr\u00eb Muji gji me pi. \/ O! Se\u00e7 po i ep edhe Zoti fuqi! Kenka ba si me kan\u00eb Drague, \/N\u2019cep t\u00eb krahit e ka vnue;\/Nji mi ok\u00ebsh guri i ka qindrue \/ Njana shoqes Zana \u00e7ka i than\u00eb: \u201cTjet\u00ebr gji Mujit mos me i dhan\u00eb \/ Pse tjet\u00ebr gji Mujit p\u00ebr me i dhan\u00eb, \/ E batis\u00eb dymjan\u00eb anemone\u201d, (K\u00ebng\u00ebpop. Legjendare,\u2026, f. 108-109).<\/p>\n<p>\u2018 N\u00eb variante t\u00eb tjera Zanat i japin Mujit t\u00eb pij\u00eb nga nj\u00eb l\u00ebng, q\u00eb e nxjerrin nga nj\u00eb lloj bari t\u00eb pyllit, bar magjik q\u00eb vet\u00ebm Zanat e gjejn\u00eb se ku \u00ebsht\u00eb e askush tjet\u00ebr. K\u00ebshtu e b\u00ebjn\u00eb kreshnikun t\u00eb ket\u00eb fuqi. N\u00eb raste t\u00eb tjera, syt\u00eb e kreshnikut t\u00eb qorruar i lajn\u00eb me nj\u00eb l\u00ebng q\u00eb ato e nxjerrin nga lloje bar\u00ebrash t\u00eb pyllit dhe syt\u00eb i sh\u00ebrohen e sheh me ta m\u00eb mir\u00eb se m\u00eb par\u00eb. Ka mandej raste q\u00eb p\u00ebr t\u2019i kthyer syt\u00eb luft\u00ebtarit t\u00eb qorruar, ato ia lajn\u00eb me uj\u00eb t\u00eb kroit a t\u00eb gurr\u00ebs s\u00eb Zanave, q\u00eb vet\u00ebm ato e din\u00eb se ku \u00ebsht\u00eb. N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb mbinatyrshme, misterioze, zanat ndihmojn\u00eb kreshnik\u00ebt n\u00eb luft\u00eb, i shp\u00ebtojn\u00eb ata nga rreziku duke u futur nj\u00eb thik\u00eb n\u00eb xhep. N\u00eb rrethana t\u00eb caktuara Zanat paraqiten t\u00eb egra e armike t\u00eb njer\u00ebzve p\u00ebr vdekje, ve\u00e7an\u00ebrisht kur u prishin qet\u00ebsin\u00eb a kur degradojn\u00eb natyr\u00ebn e virgj\u00ebr. Ndonj\u00ebher\u00eb i b\u00ebjn\u00eb njer\u00ebzit sakat\u00eb e t\u00eb mang\u00ebt nga mendt\u00eb; mundet dhe q\u00eb t\u2019i b\u00ebjn\u00eb t\u00eb vdesin.<\/p>\n<p>Zana prish e djeg prodhimet e bujkut, kur ky i fundit ka hapurtok\u00eb t\u00eb re n\u00eb pyll. Ajo djeg barin q\u00eb kostar\u00ebt kan\u00eb prer\u00eb n\u00eb livadhe mes pyjeve. Kur nj\u00eb njeri pret drur\u00eb n\u00eb mrize, n\u00eb vende t\u00eb shenjt\u00eb ose drunjt\u00eb shekullor\u00eb pran\u00eb burimeve, ata p\u00ebsojn\u00eb fatkeq\u00ebsi, prerje dore a k\u00ebmbe etj. Zanat mbrojn\u00eb k\u00ebshtu virgj\u00ebrin\u00eb e natyr\u00ebs nga shfryt\u00ebzimi prej njeriut, dukuri kjo tep\u00ebr dometh\u00ebn\u00ebse. N\u00eb disa konflikte Zanat munden nga kreshniku e n\u00eb raste t\u00eb tjera b\u00ebhen v\u00ebllame me kreshnikun dhe e ndihmojn\u00eb at\u00eb. Mendojm\u00eb se k\u00ebtu paraqiten shkall\u00eb t\u00eb ndryshme t\u00eb evolucionit t\u00eb k\u00ebsaj hyjneshe n\u00eb p\u00ebrkim me periudha t\u00eb ndryshme t\u00eb zhvillimit shoq\u00ebror.<\/p>\n<p>Mal\u00ebsor\u00ebt besimtar\u00eb, aty ku \u00ebsht\u00eb ruajtur ky kult, nuk e kan\u00eb me qejf ta z\u00ebn\u00eb me goj\u00eb rast e pa rast emrin e Zan\u00ebs, duke e quajtur m\u00ebkat nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb. P\u00ebr t\u00eb em\u00ebruar Zan\u00ebn, ata p\u00ebrdorin eufemizma, si: Shtojzovallet: (Shtoji zot vallet!), Shojzorreshat (Shtoji zot rradh\u00ebt e tyrel). T\u00eb Lumet, Nuset e Malit, Fatmirat, T\u00eb Mirat, t\u00eb Bardhat. Kjo ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me mend\u00ebsin\u00eb sipas s\u00eb cil\u00ebs emri i hyjnis\u00eb nuk duhet t\u00eb p\u00ebrmendet rast e pa rast, se \u00ebsht\u00eb m\u00ebkat i r\u00ebnd\u00eb\u2026<\/p>\n<p>Nd\u00ebr male, ka kroje e gurra, ka pyje t\u00eb dendura, q\u00eb n\u00eb besimet e mal\u00ebsor\u00ebve quhen t\u00eb r\u00ebnda, t\u00eb rrezikshme, pra njerezit kan\u00eb frik\u00eb t\u00eb kalojn\u00eb andej se shitohen (goditen misteriozisht) ngaZanat. Shenjt\u00ebria e disa pyjeve ose drunjve shekullor\u00eb n\u00eb male, shpesh her\u00eb pran\u00eb burimeve, lidhet n\u00eb zanafill\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr me faktor\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm: pagan\u00eb, t\u00eb krishter\u00eb ose islam\u00eb, me vendvarrime t\u00eb lashta a me heronj \u2018egjendar\u00eb, po n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre n\u00eb disa raste ato lidhen me kultin e Zan\u00ebs, ashtu si\u00e7 ndodh dhe me kultin e disa majave t\u00eb maleve me atribute shenjt\u00ebrie. Fuqia e k\u00ebtij kulti t\u00eb maleve \u00ebsht\u00eb ruajtur dhe me Pelegrinazhin n\u00eb male e me flijime kushtuar k\u00ebtyre vendeve t\u00eb shenjta. K\u00ebshtu deri tani kemi pasur pelegrinazhe e flijime bag\u00ebtish n\u00eb Maj\u00eb t\u00eb Tomorrit (Berat), n\u00eb Maj\u00eb t\u00eb K\u00ebndrevic\u00ebs (Lab\u00ebri), N\u00eb Gjallic\u00eb t\u00eb Lum\u00ebs (Kuk\u00ebs), N\u00eb Pashtrik (Has), n\u00eb Rumie (Kraj\u00eb, Mal i Zi), n\u00eb Malin e Sh\u00ebn \u201cis\u00eb e n\u00eb at\u00eb t\u00eb Bukanikut n\u00eb Shpat t\u00eb Elbasanit (Shqip\u00ebri e Mesme).<\/p>\n<p>N\u00eb kultin e k\u00ebtyre maleve t\u00eb shenjt\u00eb v\u00ebrejm\u00eb nj\u00eb sinkretiz\u00ebm, nj\u00eb polisemi besimesh: aty dallojm\u00eb dukuri t\u00eb kultit t\u00eb diellit, t\u00eb kultit t\u00eb maleve t\u00eb larta n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, kultin e zotit t\u00eb rrufes\u00eb, kultin e disa vendvarrimeve t\u00eb lashta, shtresa m\u00eb t\u00eb vona t\u00eb krishtera a islame (R. Pettazzoni\u2026 f.110-113; J. N. Svoronos, vep\u00ebr e cituar, f. 19, 78-79, 126-127). P0\u2032 k\u00ebtu z\u00eb vend dhe kulti i Zan\u00ebs p\u00ebr k\u00ebto arsye (sipas besimeve popullore): 1. Zana q\u00ebndron n\u00eb malet dhe bjeshk\u00ebt e larta 2. Festat e Maj\u00ebs s\u00eb Malit n\u00eb Tomorr, n\u00eb Kendrevic\u00eb, n\u00eb Gjalic\u00eb, n\u00eb Pashtrik, b\u00ebheshin, si zanafill\u00eb, me 15 gusht, dit\u00ebn e fest\u00ebs s\u00eb Dian\u00ebs romake, e m\u00eb von\u00eb t\u00eb Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb s\u00eb krisht\u00ebrimit, shoq\u00ebruar me pelegrinazhe e me flijime n\u00eb vende t\u00eb larta; 3. Flijimet, n\u00eb disa raste, sipas legjendave mitike, ishin pik\u00ebrisht atribute t\u00eb Zan\u00ebs, si: Sorkadhja apo Dhia e Eg\u00ebr. K\u00ebt\u00eb m\u00eb qart\u00eb e njohim n\u00eb fest\u00ebn e Malit t\u00eb Bukanikut e t\u00eb atij t\u00eb Sh\u00ebn llis\u00eb (n\u00eb Shpat t\u00eb Elbasanit). Besohet se dikur ri\u00eb fest\u00ebn p\u00ebrkat\u00ebse t\u00eb krahin\u00ebs aty flijohej nj\u00eb sorkadhe a nj\u00eb dhi e eg\u00ebr. 4. Prania e legjendave mitike p\u00ebr Zanat n\u00eb k\u00ebto maja malesh t\u00eb shenjta, e sqaron edhe m\u00eb mire k\u00ebt\u00eb dukuri.<\/p>\n<p>N\u00eb disa shpella kulti mes maleve shkojn\u00eb n\u00eb pelegrinazh e p\u00ebrt\u2019u lutur: vajzat p\u00ebr t\u00eb pasur fat n\u00eb martes\u00eb, grat\u00eb p\u00ebr t\u00eb lindur f\u00ebmij\u00eb ose p\u00ebr t\u2019u jetuar f\u00ebmij\u00ebt; n\u00eb k\u00ebto shpella \u00e7ojn\u00eb f\u00ebmij\u00ebt e s\u00ebmur\u00eb p\u00ebr t\u2019i sh\u00ebruar. Aty (n\u00eb shpell\u00eb) l\u00ebn\u00eb para, b\u00ebjn\u00eb flijime ose l\u00ebn\u00eb simbole dhuratash a dhurata t\u00eb ndryshme. Shpellat jo doemos lidhen me kultin e Zan\u00ebs. N\u00eb disa raste mbajn\u00eb emrin Shpella e Sh\u00ebn Gjergjit ose Shpella e Fatmirave (pra e Zanave). Q\u00eb k\u00ebto rite pelegrin\u00ebsh kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb n\u00eb origjin\u00eb t\u00eb tyre t\u00eb lasht\u00eb me nj\u00eb hyjni mbrojt\u00ebse t\u00eb femrave e t\u00eb am\u00ebsis\u00eb, kjo \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb. Po \u00e7\u2019t\u00eb jet\u00eb kjo hyjni? Mendja t\u00eb shkon se kjo \u00ebsht\u00eb hyjnesh\u00eb e maleve, pra prapa saj fshihetZana. Edhe Sh\u00ebn Gjergji, n\u00eb rastin e k\u00ebtyre shpellave, ka z\u00ebvend\u00ebsuar emrin e nj\u00eb hyjnie bari t\u00eb maleve. K\u00ebtu t\u00eb \u00e7ojn\u00eb disa element\u00eb kultik\u00eb, por problemi \u00ebsht\u00eb mjaft i komplikuar e nuk zgjidhet leht\u00eb. N\u00eb megalit\u00ebt e Trakis\u00eb Jugore (Bullgaria e Sotme), q\u00eb u takojn\u00eb me af\u00ebrsi shek. XI-VII para Kr, jan\u00eb zbuluar d\u00ebshmi, q\u00eb v\u00ebrtetojn\u00eb se ato jan\u00eb p\u00ebrdorur, si vende kulti edhe n\u00eb periudh\u00ebn helenike e n\u00eb at\u00eb bizantine. N\u00eb altar\u00ebt e lasht\u00ebsis\u00eb e ato n\u00eb magalit\u00eb n\u00eb fjal\u00eb v\u00ebrehen objekte e piktura shk\u00ebmbore q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me kultin e Diellit. N\u00eb t\u00ebr\u00eb ata altar\u00eb mbi kodra n\u00eb vende t\u00eb hapura duket kulti i RHESUS-it, per\u00ebndi e malit e bashk\u00eb me t\u00eb ai I kalor\u00ebsit trak, nd\u00ebrsa n\u00eb koh\u00ebn e krisht\u00ebrimit duket kulti i Sh\u00ebn Gjergjit<\/p>\n<p>rne kisha t\u00eb vogla t\u00eb nd\u00ebrtuara n\u00eb vende t\u00eb hapura (D. Triandaphillos, vep\u00ebr e cituar, f. 151). Nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb \u00ebsht\u00eb mjaft dometh\u00ebn\u00ebse. Edhe nd\u00ebr Shqipar\u00eb kulti i Sh\u00ebn Gjergjit n\u00eb maja kodrash e malesh \u00ebsht\u00eb tep\u00ebr i dendur. \u00cbsht\u00eb v\u00ebrejtur n\u00eb troje kulti emri i k\u00ebtij shenjtori ose dhe toponime me t\u00eb nj\u00ebjtin em\u00ebr, pra t\u00eb k\u00ebtij shenjtori t\u00eb krishter\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb rr\u00ebnj\u00eb Zana \u00ebsht\u00eb nj\u00eb hyjnesh\u00eb, pra q\u00eb i takon bot\u00ebs fem\u00ebrore. po krahas k\u00ebsaj, kemi n\u00eb besimet popullore dhe nj\u00eb hyjni t\u00eb maleve dhe t\u00eb pyjeve t\u00eb bot\u00ebs mashkullore. Ky \u00ebsht\u00eb Njeriu i Mir\u00eb a Njeriu i Shenjt\u00eb, q\u00eb e njohim dhe me emrat Sh\u00ebn M\u00ebrtiri, a Sh\u00ebn Martini. Hazreti apo Haz\u00ebri (a Hezri), Njeriu Jeshil. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb njeri gjigand q\u00eb rri n\u00eb pyje. Paraqitet n\u00eb besimet popullore n\u00eb dy funksione: s\u00eb pari, si zot\u00ebrues i ujq\u00ebrve, q\u00eb i ushqen, i drejton, po dhe i d\u00ebnon. U jep vet\u00eb ushqim (disa kokrra t\u00eb jeshilta), ose i urdh\u00ebron ata t\u00eb shkojn\u00eb e t\u00eb han\u00eb bag\u00ebti t\u00eb caktuara t\u00eb mal\u00ebsor\u00ebve. Kur don, ua mbyll ujq\u00ebrve goj\u00ebn, e n\u00eb raste t\u00eb ve\u00e7anta dhe i d\u00ebnon p\u00ebr prap\u00ebsit\u00eb q\u00eb b\u00ebjn\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb jo pak raste v\u00ebrehet Sh\u00ebn Gjergji si mbrojt\u00ebs i ujq\u00ebrve, si drejtues q\u00eb u cakton ushqimin. Del dhe n\u00eb funksionin e Bariut t\u00eb Shenjt\u00eb, q\u00eb mbron bag\u00ebtit\u00eb e imta. N\u00eb festa me natyr\u00eb blegtorale, b\u00ebhen disa rite me q\u00ebllim q\u00eb Sh\u00ebn Gjergji t\u00eb ruaj\u00eb bag\u00ebtit\u00eb nga ujq\u00ebrit. N\u00eb prag e pas Sh\u00ebn Gjergjit mbahen agj\u00ebrime p\u00ebr t\u00eb ruajtur bag\u00ebtin\u00eb nga d\u00ebmtimi prej ujq\u00ebrve. Me sa duket, ky shenjtor ka p\u00ebrvet\u00ebsuar atribute t\u00eb nj\u00eb hyjnie t\u00eb lasht\u00eb t\u00eb natyr\u00ebs, si\u00e7 ka ndodhur dhe n\u00eb popuj t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb Europ\u00ebs, ku shfaqet me t\u00eb nj\u00ebjtat atribute.<\/p>\n<p>Sipas besimeve popullore, n\u00eb male jeton Njeriu i Mir\u00eb (me kuptimin Njeriu i Shenjt\u00eb). Jeta e tij \u00ebsht\u00eb e vetmuar. Quhet dhe Gjindi (nga lat? Gentius) a Gjind\u00ebt, kur jan\u00eb dy a m\u00eb shum\u00eb: Shejti, Hez\u00ebri, Hazreti etj. Gjendet duke ruajtur bag\u00ebtit\u00eb, duke u b\u00ebr\u00eb mir\u00eb njer\u00ebzve, v\u00ebrehet dhe duke u lutur n\u00eb maje t\u00eb maleve, si, ta z\u00ebm\u00eb, n\u00eb Maj\u00ebn e Dervishes n\u00eb Macukull t\u00eb Matit. Shpesh here rr\u00ebfehet se Gjind\u00ebt kan\u00eb trup Gjigandi, jan\u00eb t\u00eb veshur me rroba t\u00eb gjelb\u00ebrta. Po t\u2019u prish\u00ebsh qet\u00ebsin\u00eb n\u00eb vendet ku banojn\u00eb, n\u00eb shpella, atat\u00eb shitojn\u00eb (t\u00eb d\u00ebmtojn\u00eb), ashtu si b\u00ebjn\u00eb dhe Zanat. M\u00ebnyr\u00ebn e jetes\u00ebs s\u00eb tyre e mbajn\u00eb shum\u00eb t\u00eb fsheht\u00eb. Sh\u00ebrojn\u00eb nJer\u00ebzit me far\u00ebra pylli ose me uj\u00eb \u00e7udib\u00ebr\u00ebs t\u00eb marr\u00eb nga nj\u00eb burim, q\u00eb vet\u00ebm ata e din\u00eb. Kur zhduken ata, zhduket dhe burimi. Kur dikush nuk 1 P\u2019ot\u00ebson k\u00ebrkesat e k\u00ebtij Njeriu t\u00eb Mir\u00eb ose kur e shqet\u00ebson n\u00eb vendin * tij t\u00eb q\u00ebndrimit, ai nevrikoset p\u00ebr s\u00eb tep\u00ebrmi. Paralele t\u00eb k\u00ebtij bariu t\u00eb shenjt\u00eb na ka sjell\u00eb p\u00ebr trev\u00ebn serbe dhe V. \u00c7ajkanoviq. Te Serb\u00ebt mbrojt\u00ebs (patron\u00eb t\u00eb ujq\u00ebrve jan\u00eb : Sh\u00ebn Sava dhe Sh\u00ebn Teodori. TE Rumun\u00ebt n\u00eb k\u00ebto funksione paraqitet Sh\u00ebn Pjetri (M. Eliade, \u201cDe Zalmoxis\u2026\u201d,\u2026, f. 29; V. \u00c7ajkanoviq, \u201cO vrhornom Bagom\u201d, \u2026, f. 39-327). Mendojm\u00eb se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb shtres\u00eb t\u00eb lasht\u00eb paleoballkanike, t\u00eb ruajtur si mbijetoj\u00eb e mjegulluar n\u00eb popuj t\u00eb ndrysh\u00ebm.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb krejt\u00ebsisht e qart\u00eb se qeniet mitike tashm\u00eb t\u00eb paraqitura n\u00eb k\u00ebt\u00eb trajtes\u00eb jan\u00eb mbijetoja t\u00eb hyjnive t\u00eb lasht\u00ebsi\u00eb dhe mendja menj\u00ebher\u00eb t\u00eb shkon te popujt e lasht\u00eb t\u00eb Ballkanit, si mbart\u00ebs t\u00eb k\u00ebtij panteoni. M\u00eb i mundsh\u00ebm \u00ebsht\u00eb burimi iliro-trak, natyrisht dhe me ndikime greko-romake n\u00eb lasht\u00ebsi. Por v\u00ebrtetimi konkret i prejardhjes, i popullatave q\u00eb i kan\u00eb pasurt\u00eb tyre k\u00ebto hyjni \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gj\u00eb tep\u00ebr e komplikuar. Nj\u00eb periudh\u00eb e gjat\u00eb kohe, nga lasht\u00ebsia iliro-trake e deri te Shqiptar\u00ebt e Koh\u00ebs s\u00eb Re, i ka mjegulluar gj\u00ebrat. D\u00ebshmit\u00eb iliro-trake i kemi fragmentare e jo t\u00eb plota. Duhen marr\u00eb parsysh k\u00ebtu dhe ndryshimet etnike t\u00eb Mesjet\u00ebs s\u00eb Hershme dhe varf\u00ebria e burimeve t\u00eb vazhdim\u00ebsis\u00eb p\u00ebr proceset etnosociale e t\u00eb besimeve pagane deri n\u00eb Koh\u00eb t\u00eb Re. Problemet i ngat\u00ebrrron dhe nj\u00eb literatur\u00eb e t\u00ebr\u00eb tendencioze me prirje p\u00ebr t\u2019i shpjeguar dukurit\u00eb etnohistorike t\u00eb popujve t\u00eb Ballkanit si t\u00eb origjin\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb greko-romake ose sllave, sikur popujt jogrek\u00eb t\u00eb k\u00ebtij gadishulli nuk kan\u00eb asgj\u00eb t\u00eb tyren. K\u00ebtu nuk \u00ebsht\u00eb fjala aspak t\u00eb monojm\u00eb ndikimet e natyrshme t\u00eb qytet\u00ebrimit grek e romak n\u00eb k\u00ebta popuj, por \u00e7do gj\u00eb me mas\u00eb e me argumenta t\u00eb paanshme.<\/p>\n<p>Vazhdim\u00ebsia e dukurive religjioze t\u00eb paganizmit nga lliro-Trak\u00ebt deri n\u00eb Shqiptar\u00ebt e Rumun\u00ebt e sot\u00ebm duhet par\u00eb n\u00eb kompleks, si pjes\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse e dukurive t\u00eb ndryshme etnike, si: gjuha, doke e zakone arkaike, veshjet me origjine t\u00eb lasht\u00eb vend\u00ebse, e drejta popullore, t\u00eb qar\u00ebt me ligje e gj\u00ebm\u00eb (britma) e burrave nd\u00ebr vdekje etj.<\/p>\n<p>Disa shkenc\u00ebtar\u00eb me pesh\u00eb jan\u00eb shprehur se Zana e shqiptar\u00ebve e ka origjin\u00ebn te llir\u00ebt ose lliro-Trak\u00ebt, po me ndonj\u00eb ndikim an\u00ebsor grek e romak. Po k\u00ebshtu, duhet t\u00eb vem\u00eb n\u00eb dukje se kulti i hyjnis\u00eb-ujk ishte shum\u00eb i p\u00ebrhapur te llir\u00ebt, po ashtu dhe te Trak\u00ebt. N\u00eb lidhje t\u00eb ngusht\u00eb me k\u00ebto besime kan\u00eb ekzistuar te k\u00ebta popuj t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb disa toponime e disa etnonime. K\u00ebshtu, tek llir\u00ebt: Faunus-Daunus (fis ilir), Likaon-Lukanius (fis ilir n\u00eb Apulie t\u00eb Italis\u00eb). Candaviensis (fis ilir) -Montagnes des \u00c7andhaon, Candhaon, sipas.linguist\u00ebve, do t\u00eb thot\u00eb mbyt\u00ebs i qenve, pra hyjni \u2013 ujk. Marsilatin dhe Robigos i llir\u00ebve kan\u00eb pasur t\u00eb nj\u00ebjtin funksion hyjni-ujk (n\u00eb origjin\u00ebn e lasht\u00eb m\u00eb t\u00eb hershme): Ulcinium(Ulcinion n\u00eb shqip do t\u00eb thot\u00eb ulk pra ujk, q\u00eb vjen n\u00eb lidhje me kultin totemik t\u00eb hyjnis\u00eb \u2013 ujk. (V. Borgeaud, pp. 115-126) Edhe kulti iniciatik i ujkut ka qen\u00eb shum\u00eb i njohur te Trak\u00ebt: Daci-Daoi Pra, vet\u00eb Dak\u00ebt luft\u00ebtar\u00eb merrnin forc\u00eb t\u00eb mbinatyrshme me atribute shenjt\u00ebrie t\u00eb ujkut, ashtu si e ka sqaruar k\u00ebt\u00eb dukuri dijetari M. Eliade (M. Eliade, uDeZalmoxis\u2026\u201d,\u2026 f. 13-17). Nuk\u00ebsht\u00eb eguximshmet\u00eb mendojm\u00ebse kulti i st\u00ebrgjysh\u00ebve, q\u00eb na paraqitet n\u00eb lidhje me ujq\u00ebrit dhe besimet n\u00eb lidhje me Bariun e Shenjt\u00eb e q\u00eb nganj\u00ebher\u00eb na del Sh\u00ebn Martini a Sh\u00ebn Gjergji, nd\u00ebr Shqiptar\u00eb, ashtu si dhe nd\u00ebr Serb\u00eb e nd\u00ebr Rumun\u00eb, nd\u00ebr Bullgar\u00eb, s\u2019\u00ebsht\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7se mbijetoj\u00eb nga shtresime t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb ballkanike.<\/p>\n<p>Gustav Meyer (Majer): \u201cFjalori etimologjik\u201d shkruan se emri i hyjnesh\u00ebs ilire Thana, q\u00eb d\u00ebshmohet n\u00eb kat\u00ebr mbishkrime kushtimi n\u00eb Topusko (Bosnje), mund t\u00eb jet\u00eb emri i lasht\u00eb i hyjnesh\u00ebs Zana t\u00eb Shqiptar\u00ebve. Duke shqyrtuar zanafill\u00ebn e lasht\u00eb t\u00eb Zan\u00ebs shqiptare, Norbert Jokli mendon se kjo me shum\u00eb mund\u00ebsi rrjedh nga emri za (zani, z\u00ebri) ose m\u00eb mir\u00eb nga.nj\u00eb kontaminim i k\u00ebsaj fjale me emrin Diana t\u00eb Romak\u00ebve, si brendi thelb\u00ebsore: nj\u00eb hyjneshe t\u00eb llir\u00ebve. K\u00ebt\u00eb mendim e ka mb\u00ebsht\u00ebtur dhe Eqerem \u00c7abej, q\u00eb k\u00ebsaj figure i ka kushtuar n\u00eb v\u00ebshtrim gjuh\u00ebsor nj\u00eb shqyrtim t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Edhe dijetari Konstantin Jire\u00e7ek e ka mb\u00ebshtetur prejardhjen ilire t\u00eb Zan\u00ebs shqipare, pavar\u00ebsisht nga d\u00ebshmit\u00eb e pakta q\u00eb kish n\u00eb dispozicion n\u00eb at\u00eb koh\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebr periudh\u00ebn e lasht\u00eb, n\u00eb trojet e banuara prej llir\u00ebve, nga Panonia e deri n\u00eb Ambraki, n\u00eb k\u00ebto koh\u00ebt e vona kan\u00eb dal\u00eb n\u00eb drit\u00eb d\u00ebshmi t\u00eb konsiderueshme, q\u00eb hedhin sadopak drit\u00eb t\u00eb re n\u00eb njohjen e hyjnive t\u00eb natyr\u00ebs s\u00eb virgj\u00ebr, hyjnive t\u00eb pyjeve, t\u00eb maleve e t\u00eb burimeve, t\u00eb kafsh\u00ebve t\u00eb egra, t\u00eb hyjnive gjahtare e luft\u00ebtare. Disa i kemi dhe me emra vend\u00ebs, si; Bindus, Thana, Vidasus, Ika, Latra; t\u00eb tjera mendohet se jan\u00eb hyjni vend\u00ebse, po me interpretim romak ose grek: Artemida, Diana, Pani, Silvano etj. N\u00eb disa vende, n\u00eb stacionet e rrug\u00ebs antike q\u2019\u00eb kalonte nga Veriu i llir\u00ebve e deri ne Ambraki, ndeshim n\u00eb disa d\u00ebshmi tempujsh, altar\u00ebsh, kushtuar hyjnesh\u00ebs Diana. N\u00eb lindje t\u00eb Elbasanit, n\u00eb vendin krejt malor t\u00eb fisit t\u00eb Kandav\u00ebve: d\u00ebshmohet tempulli \u201cDiana Candaviensis\u201d, pra Diana e Kandav\u00ebve q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb hyjnesh\u00eb e Kandav\u00ebve, pavar\u00ebsisht nga emri i saj. Kjo tregon se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb nie nj\u00eb hyjni epikore vend\u00ebse. Nj\u00eb faltore tjet\u00ebr kushtuar k\u00ebsaj hyjneshe e gjejm\u00eb pran\u00eb Splitit n\u00eb Dalmaci; nj\u00eb gur kushtuar k\u00ebsaj hyjneshe n\u00eb nj\u00eb altar, e v\u00ebrejm\u00eb pran\u00eb Podgoric\u00ebs e nj\u00eb t\u00eb till\u00eb n\u00eb Durr\u00ebs. Kushtes\u00ebn Dian\u00ebs ia ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb grua maqedonase, \u00e7ka \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gj\u00eb mjaft dometh\u00ebn\u00ebse. Nj\u00eb faltore tjet\u00ebr kushtuar Dian\u00ebs e gjejm\u00eb n\u00eb Paramithi t\u00eb \u00c7am\u00ebris\u00eb, n\u00eb nj\u00eb stacion t\u00eb rrug\u00ebs s\u00eb p\u00ebrmendur n\u00eb Tabula Pauntegeriana. N\u00eb Dalmaci jan\u00eb zbuluar shum\u00eb p\u00ebrmendore kushtuar Dian\u00ebs ose hyjnive t\u00eb tjera t\u00eb natyr\u00ebs: kemi emrin dhe fytyr\u00ebn e hyjnive p\u00ebrkat\u00ebse, disa her\u00eb t\u00eb shoq\u00ebruara me Dhit\u00eb e Egra ose Drenush\u00ebn, pra si atribut mbrojt\u00ebs i natyr\u00ebs: ose kemi qenin, q\u00eb e tregon Dian\u00ebn gjahtare. N\u00eb disa raste na paraqiten tri Diana bashk\u00eb; nj\u00eb m\u00eb e madhe e dy m\u00eb t\u00eb vogla, ashtu si na paraqiten dhe tri Zanat n\u00eb mitologjin\u00eb shqiptare. Ndonj\u00ebher\u00eb Diana del e shoq\u00ebruar nga Silvani ose nga Vidasus. N\u00eb disa p\u00ebrmendore paraqiten bashk\u00eb Vidasus dhe Thana. Straboni na b\u00ebn t\u00eb ditur se pran\u00eb lumitTimavus af\u00ebr Splitit gjendej nj\u00eb pyll i shenjt\u00eb kushtuar hyjnesh\u00ebs Artemis. V\u00ebm\u00eb n\u00eb dukje se n\u00eb qarkun e Splitit jan\u00eb gjetur shum\u00eb p\u00ebrmendore kushtuar Dian\u00ebs. \u00cbsht\u00eb shprehur nga disa dijetar\u00eb mendimi se k\u00ebtu kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb hyjni aborigjene por t\u00eb mbuluar me emrin e Dian\u00ebs.<\/p>\n<p>Silvani na paraqitet n\u00eb disa raste me brir\u00eb dhie mbi kok\u00eb, ashtu si na paraqitet dhe hyjnia bari n\u00eb gdhendjet e lahutave t\u00eb mal\u00ebsor\u00ebve shqiptar\u00eb. Veshja e Dian\u00ebs n\u00eb disa reliefe gjetur n\u00eb Dalmaci \u00ebsht\u00eb llire e jo Romake. K\u00ebshtu, mbulesa e kok\u00ebs s\u00eb saj dhe fustani, nj\u00eb k\u00ebmish\u00eb e gjat\u00eb\u2019 me pala, sipas: F. Nop\u00e7a, M. Haberlandt; Rr. Zojzi; A. Gjergji etj, \u00ebsht\u00eb trash\u00ebguar n\u00eb veshjet popullore t\u00eb mal\u00ebsive shqiptare. T\u00eb t\u00ebra k\u00ebto flasin p\u00ebr nj\u00eb hyjni vend\u00ebse ilire a iliro-trake, prej nga ka ardh\u00eb dhe Zana shqiptare, natyrisht dhe me ndonj\u00eb ndikim greko romak. Festa e 15 Gushtit n\u00eb maj\u00eb t\u00eb disa maleve t\u00eb shenjta t\u00eb paganizmit, si: Tomorri, K\u00ebndrevica, Gjallica, Pashtriku etj, flasin p\u00ebr nj\u00eb ndikim t\u00eb kultit t\u00eb Dian\u00ebs romake.<\/p>\n<p>Me shum\u00eb interes \u00ebsht\u00eb prania e Dian\u00ebs me emrin Z\u00ebna-Zine te Rumun\u00ebt, pra nj\u00eb evolucion paralel i t\u00eb nj\u00ebjtit em\u00ebr nga lliro-Trak\u00ebt te Shqiptar\u00ebt e Rumun\u00ebt, jo vet\u00ebm si em\u00ebr, po duke ruajtur dhe atributet e p\u00ebrbashk\u00ebta t\u00eb k\u00ebsaj hyjnie n\u00eb k\u00ebta dy popuj. M. Eliade thot\u00eb se \u201cZine \u00ebsht\u00eb figur\u00eb q\u00ebndrore e folklorit rumun\u201d. Ai thekson se kjo figur\u00eb mitike e Rumun\u00ebve \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shembull i qart\u00eb vazhdim\u00ebsie dhe se Diana dako-rumune nuk \u00ebsht\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7se Artemis Bendis e trak\u00ebve, d\u00ebshmuar nga Herodoti. Eliade shton se megjith\u00ebse kjo figure nuk \u00ebsht\u00eb shqyrtuar akoma, nuk mund t\u00eb dyshohet aspak se n\u00eb emrin romak t\u00eb Dian\u00ebs, t\u00eb crios fshihet, e sinkretizuar ose jo, nj\u00eb hyjnesh\u00eb aborigjene, kulti i s\u00eb cil\u00ebs ka mbijetuar nd\u00ebr Rumun\u00ebt deri n\u00eb Koh\u00eb t\u00eb Sotme (M. Eliade, \u201cDe Zalmoxis\u2026\u201d,\u2026, f.73). \u00cbsht\u00eb me interes t\u00eb sh\u00ebnohet se si Zana shqiptare, ashtu dhe simotra e saj rumune, merret me caktimin e fatit t\u00eb jet\u00ebs e t\u00eb vdekjes s\u00eb njer\u00ebzve dhe kjo mendojm\u00eb se do t\u2019i ket\u00eb rr\u00ebnj\u00ebt te antikiteti iliro-trak, ashtu si\u00e7 v\u00ebrehen dhe konkordanca n\u00eb element\u00eb t\u00eb tjer\u00eb etnokulturor\u00eb me burim t\u00eb lasht\u00eb, si: tatuazhi, vajtimi, element\u00ebt pagan\u00eb n\u00eb monumentet mbivarrore e me radh\u00eb.<\/p>\n<p>T\u00eb kujtojm\u00eb dhe nj\u00eb tjet\u00ebr hyjni me em\u00ebr e me atribute t\u00eb nj\u00ebjta nd\u00ebr llir\u00eb e n\u00eb Trak\u00eb. \u00cbsht\u00eb fjala p\u00ebr Bindus-in e llir\u00ebve (mashkull) dhe Bendis t\u00eb Trak\u00ebve (fem\u00ebr). A nuk \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjta gj\u00eb, pavar\u00ebsisht nga ndryshimi i gjinis\u00eb? Bendis trak \u00ebsht\u00eb hyjnesh\u00eb e gjahtaris\u00eb, e natyr\u00ebs, e luft\u00ebs dhe e muzik\u00ebs. Sh\u00ebnojm\u00eb k\u00ebtu se Bendis trak \u00ebsht\u00eb nj\u00eb hyjnesh\u00eb me shum\u00eb pesh\u00eb n\u00eb panteonin trak dhe ka rrezatuar dhe te Grek\u00ebt. Vet\u00ebm n\u00eb qarkun e Atik\u00ebs kishte 4 tempuj t\u00eb k\u00ebsaj hyjneshe e kjo \u00ebsht\u00eb shum\u00ebdometh\u00ebn\u00ebse(L Beschi,\u201dBendis\u201d, \u2026,f. 104-106). Bindusillir\u00ebve e Bendis i Trak\u00ebve jan\u00eb hyjni t\u00eb natyr\u00ebs, t\u00eb burimeve e nuk mund t\u00eb mos shohim k\u00ebtu shfaqje lokale t\u00eb s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs hyjni aborigjene iliro-trake. N\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb jan\u00eb dhe malet e shenjta e me altar\u00eb pagan\u00eb n\u00eb lliri e n\u00eb Traki si : Tomaros pran\u00eb Janin\u00ebs, Haemus n\u00eb Rodope, Pangjeo n\u00eb Peoni e k\u00ebshtu me radh\u00eb, t\u00eb lidhura ngusht\u00eb me hyjnit\u00eb e maleve q\u00eb u p\u00ebrmend\u00ebn e me t\u00eb tjera. Edhe Tomorri n\u00eb Shqip\u00ebri \u00ebsht\u00eb p\u00ebrcaktuar prej dijetar\u00ebve si mal i shenjt\u00eb n\u00eb antikitet e sot e k\u00ebsaj dite \u00ebsht\u00eb mal kulti e pelegrinazhesh, ashtu si\u00e7 jan\u00eb dhe disa male t\u00eb tjera n\u00eb trojet shqiptare. Pra, pavar\u00ebsisht nga mbishtesat, nga sinkretizimet e m\u00ebvonshme religjioze, n\u00eb k\u00ebto male kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me rite, pelegrinazhe e flijime t\u00eb origjin\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb pagane, gjithnj\u00eb si kulte t\u00eb natyr\u00ebs e t\u00eb hyjnive p\u00ebrkat\u00ebse t\u00eb saj, dhe me kultin e diellit. K\u00ebto kulte e rite t\u00eb lashta kan\u00eb mundur t\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb n\u00eb krahina malore, deri tash von\u00eb disi t\u00eb ve\u00e7uara nga jeta e komunikimi urban, me doke, zakone e jet\u00eb ekzotike.<\/p>\n<p><em>Mark Tirta:<strong>\u201cMITOLOGJIA ND\u00cbR SHQIPTARE\u201d<\/strong> KREU I PEST\u00cb .<strong>QENIE MITIKE. DEMON\u00cb.<\/strong>Tiran\u00eb, 2004.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mark Tirta Demonologjia shqiptare \u00ebsht\u00eb e pasur, e larmishme e dometh\u00ebn\u00ebse. Prej saj po p\u00ebrmendim disa nga figurat m\u00eb kryesore t\u00eb besimeve popullore: Zana e Bariu i Shenjt\u00eb \u2013 hyjni t\u00eb natyr\u00ebs; Ku\u00e7edra (Kulshedra) \u2013 personifikimi i forcave shkat\u00ebrruese n\u00eb natyr\u00eb e n\u00eb jet\u00ebn e njer\u00ebzve, ndaluese e burimeve, shkaktuese e breshrit dhe e shtr\u00ebngatave, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":1280,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[86],"tags":[],"class_list":["post-1279","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-trashegimi-kulturore"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Mark-Titra-Zana-Shqiptare.jpg?fit=483%2C482&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5Z6wp-kD","jetpack-related-posts":[{"id":100148,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/avokati-i-popullit-harron-hallet-e-popullit-kycet-ne-zyre-me-sekretaren-pasi-mbyllen-dyert-kercasin-gotat-pune-edhe-ne-oret-e-pasdites\/","url_meta":{"origin":1279,"position":0},"title":"Avokati i Popullit \u201charron\u201d hallet e popullit, ky\u00e7et n\u00eb zyr\u00eb me sekretaren, pasi mbyllen dyert \u2018k\u00ebrcasin\u2019 gotat. \u2018Pun\u00eb\u2019 edhe n\u00eb or\u00ebt e pasdites!","author":"Kurt Farka","date":"May 12, 2026","format":false,"excerpt":"12 Maji 2026 Nga OraNews. N\u00eb vend q\u00eb t\u00eb denoncoj\u00eb presionin, shantazhet, k\u00ebrc\u00ebnimet dhe abuzimet n\u00eb administrat\u00eb, Avokati i Popullit po p\u00ebrflitet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr nj\u00eb klim\u00eb frike dhe tensioni brenda vet\u00eb institucionit. Dit\u00ebt e fundit, mediat jan\u00eb furnizuar me lajme se si po degradon institucioni kushtetues n\u00eb\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Avokati-i-Popullit-Endrit-Shabani.png?fit=640%2C382&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Avokati-i-Popullit-Endrit-Shabani.png?fit=640%2C382&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Avokati-i-Popullit-Endrit-Shabani.png?fit=640%2C382&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x"},"classes":[]},{"id":12347,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/ja-cfare-thone-legjendat-perse-mbajne-iliret-gjarper-shtepie\/","url_meta":{"origin":1279,"position":1},"title":"Ja \u00e7far\u00eb thon\u00eb legjendat: &#8211; P\u00ebrse mbajn\u00eb ilir\u00ebt gjarp\u00ebr sht\u00ebpie. &#8211;","author":"Kurt Farka","date":"October 6, 2018","format":false,"excerpt":"Ja \u00e7far\u00eb thon\u00eb legjendat: - P\u00ebrse mbajn\u00eb ilir\u00ebt gjarp\u00ebr sht\u00ebpie. - Besohet se \u00e7do sht\u00ebpi ka gjarp\u00ebrin e vet. Ata si r\u00ebndom, jan\u00eb t\u00eb qet\u00eb. Ndodh q\u00eb gjat\u00ebsia e tyre t\u00eb jet\u00eb mbi dy metra, por populli i quan \u201cgjarp\u00ebrinjt\u00eb e sht\u00ebpis\u00eb\u201d ose \u201cgjarp\u00ebri i sht\u00ebpis\u00eb\u201d. Ata l\u00ebvizin apo ecin\u2026","rel":"","context":"In &quot;Histori&quot;","block_context":{"text":"Histori","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/histori\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/gjarpri-780x439.jpg?fit=780%2C396&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/gjarpri-780x439.jpg?fit=780%2C396&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/gjarpri-780x439.jpg?fit=780%2C396&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/gjarpri-780x439.jpg?fit=780%2C396&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":99436,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/mitra-nje-kult-sekret-ne-skajet-e-perandorise-romake\/","url_meta":{"origin":1279,"position":2},"title":"Mitra: Nj\u00eb kult sekret n\u00eb skajet e Perandoris\u00eb Romake","author":"Kurt Farka","date":"April 16, 2026","format":false,"excerpt":"17 Prill 2026 N\u00eb veriun e larg\u00ebt t\u00eb Perandoris\u00eb Romake, ku klima ishte e ashp\u00ebr dhe mbijetesa e pasigurt, nj\u00eb grup ushtar\u00ebsh ndiznin llamba n\u00eb err\u00ebsir\u00ebn e nj\u00eb tempulli n\u00ebntok\u00ebsor. P\u00ebrball\u00eb tyre, fytyra e nj\u00eb per\u00ebndie e gdhendur n\u00eb gur i shikonte. Gati 2000 vjet m\u00eb von\u00eb, ai altar u\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/01KH3X3VW9Z72WM5V1MNS55BMN.jpg?fit=1200%2C800&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/01KH3X3VW9Z72WM5V1MNS55BMN.jpg?fit=1200%2C800&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/01KH3X3VW9Z72WM5V1MNS55BMN.jpg?fit=1200%2C800&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/01KH3X3VW9Z72WM5V1MNS55BMN.jpg?fit=1200%2C800&ssl=1&resize=700%2C400 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/01KH3X3VW9Z72WM5V1MNS55BMN.jpg?fit=1200%2C800&ssl=1&resize=1050%2C600 3x"},"classes":[]},{"id":3439,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/zhvillimi-kultures-shpirterore-eshte-shenje-e-ekzistences-se-nje-kombi\/","url_meta":{"origin":1279,"position":3},"title":"Zhvillimi i kultur\u00ebs shpirt\u00ebrore \u00ebsht\u00eb shenj\u00eb e ekzistenc\u00ebs s\u00eb nj\u00eb kombi. &#8211;","author":"Kurt Farka","date":"February 18, 2018","format":false,"excerpt":"N\u00eb koh\u00eb t\u00eb lashta, prehistorike, njer\u00ebzit, jo vet\u00ebm n\u00eb Ilir\u00eb, Arb\u00ebr e Shqiptar\u00eb t\u00eb Mesjet\u00ebs, veprimet q\u00eb b\u00ebnin n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb jetes\u00ebs, mendimet q\u00eb shprehnin n\u00eb t\u00eb folur, n\u00eb biseda, edhe pse ato ishin n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi t\u00eb v\u00ebrteta, i lidhnin n\u00eb brendi me besime, me mite, si mund ta themi\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/1-Argjendar-2.jpg?fit=1200%2C760&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/1-Argjendar-2.jpg?fit=1200%2C760&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/1-Argjendar-2.jpg?fit=1200%2C760&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/1-Argjendar-2.jpg?fit=1200%2C760&ssl=1&resize=700%2C400 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/1-Argjendar-2.jpg?fit=1200%2C760&ssl=1&resize=1050%2C600 3x"},"classes":[]},{"id":49989,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/karikatura-muzat-e-antikitetit-qeveria-rama-3\/","url_meta":{"origin":1279,"position":4},"title":"Karikatura: &#8211; Muzat e Antikitetit &#8211; Qeveria Rama 3.","author":"Kurt Farka","date":"September 20, 2021","format":false,"excerpt":"Karikatura: - Muzat e Antikitetit - Qeveria Rama 3. Nga: Pirro Naci P\u00ebr muzat kishte shum\u00eb versione t\u00eb ndryshme n\u00eb antikitet, n\u00eb lidhje me origjin\u00ebn dhe numrin e tyre. Ishin burim i dijes dhe frym\u00ebzim p\u00ebr grek\u00ebt, m\u00eb pas p\u00ebr romak\u00ebt dhe n\u00eb koh\u00ebt moderne edhe p\u00ebr ne shqiptar\u00ebt. N\u00eb\u2026","rel":"","context":"In &quot;Blogu i Udh\u00ebtarit&quot;","block_context":{"text":"Blogu i Udh\u00ebtarit","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/blogu-i-udhetarit\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/387064ca-2274-4c1e-94e6-113e6a1b7bc3-1024x724-1.jpg?fit=1024%2C724&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/387064ca-2274-4c1e-94e6-113e6a1b7bc3-1024x724-1.jpg?fit=1024%2C724&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/387064ca-2274-4c1e-94e6-113e6a1b7bc3-1024x724-1.jpg?fit=1024%2C724&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/387064ca-2274-4c1e-94e6-113e6a1b7bc3-1024x724-1.jpg?fit=1024%2C724&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]},{"id":100385,"url":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/urdheri-me-misterioz-i-mesjetes-kaloresit-templare-origjina-e-vertete-e-tyre\/","url_meta":{"origin":1279,"position":5},"title":"Urdh\u00ebri m\u00eb misterioz i Mesjet\u00ebs: Kalor\u00ebsit Templar\u00eb, origjina e v\u00ebrtet\u00eb e tyre","author":"Kurt Farka","date":"May 18, 2026","format":false,"excerpt":"18 Maji 2026 N\u00eb vitin 1119, vet\u00ebm n\u00ebnt\u00eb kalor\u00ebs francez\u00eb b\u00ebn\u00eb nj\u00eb betim t\u00eb pazakont\u00eb n\u00eb Jerusalem. Kalor\u00ebsit Templar\u00eb nuk k\u00ebrkuan tok\u00eb, pasuri apo tituj. Premtuan vet\u00ebm nj\u00eb gj\u00eb: t\u00eb mbronin pelegrin\u00ebt q\u00eb udh\u00ebtonin drejt Tok\u00ebs s\u00eb Shenjt\u00eb. Por brenda pak dekadash, ky grup i vog\u00ebl luft\u00ebtar\u00ebsh u shnd\u00ebrrua n\u00eb\u2026","rel":"","context":"In &quot;Histori&quot;","block_context":{"text":"Histori","link":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/category\/histori\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_Kaloresit-Templare_11778842861.jpg?fit=826%2C588&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_Kaloresit-Templare_11778842861.jpg?fit=826%2C588&ssl=1&resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_Kaloresit-Templare_11778842861.jpg?fit=826%2C588&ssl=1&resize=525%2C300 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/auto_Kaloresit-Templare_11778842861.jpg?fit=826%2C588&ssl=1&resize=700%2C400 2x"},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1279","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1279"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1279\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1282,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1279\/revisions\/1282"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1280"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1279"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1279"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shqiperia.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1279"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}