“Si qytetar i zakonshëm dhe jo si përfaqësues i Komunitetit Evropian dhe as si kreu i qeverisë italiane, mund të them se për shqiptarët që prej 4 vjetësh është marrë në Selanik një angazhim konkret që vendet dhe kombet e Ballkanit do të jenë pjesë e Evropës dhe portat do të jenë të hapura për ta. Sigurisht, nëse do të plotësojnë kushtet që ka Evropa. Kjo është e qartë, kjo është normale”, - shprehet Prodi. Duke kujtuar ngjarjet e vitit 1997, Prodi thekson se ishte një situatë dramatike. “Ju e dini shumë mirë. Besoj se kam dhënë një kontribut duke ofruar gatishmërinë time. Nuk kemi vënë kushte.
Kemi thënë se vendi është në situatë të vështirë. Italia ka një përgjegjësi të veçantë. Ndaj Shqipërisë unë ndiej miqësi, por ndiej dhe përgjegjësi. Dhe besoj se kemi dhënë një kontribut për të kapërcyer atë situatë kur vendi ka qenë afër një thyerjeje totale, një krize që mund të kishte qenë fatale. Duke qenë se e shmangëm, sipas meje, ka qenë një gjë e bukur, sepse demokracia shqiptare ngadalë-ngadalë filloi të funksionojë, u ngrit një qeveri emergjence, u zhvilluan zgjedhjet”, - shprehet Prodi. Në lidhje me personat që i kanë qëndruar pranë, por që ishin përfaqësues të botës së krimit dhe që janë fokusuar nga mediet botërore gjatë vizitës në Vlorë në vitin 1997, Prodi thekson se “nuk ishte aspak e pakëndshme. Truprojat e mi ishin 12 parashutistë italianë, pra ishin pak”. “Duke parë fotot, 10 ditë më pas më thanë: ‘Shikoni se këta që janë afër teje ishin përfaqësues të botës se krimit.’ Por unë nuk e dija, ndaj kam qenë shumë i qetë. Ju e dini mirë se si ishin ato ditë. Ditë dramatike, në të cilat unë besoj dhe se kam rrezikuar, d.m.th, nëse në ato momente ti nuk jep ndjesinë se i qëndron afër një populli në vështirësi, nuk ke legjimitetin për të dialoguar. Ndaj unë erdha në Vlorë, ku ishte një konfuzion i jashtëzakonshëm. Dola në një ballkon dhe fola, njerëzit qëllonin me kallashnikovë, këndonin, bërtitnin. Dhe pastaj nga fotot që pashë në mediet italiane mësova se ata ishin përfaqësues të keqbërësve, por unë nuk e dija, ndaj nuk kisha pse të ndihesha i turpëruar për një gjë që askush nuk e dinte, ose për diçka që askush nuk na tha”, - thotë ish-kryeministri italian.
Zoti ish-kryeministër është një kënaqësi e madhe që jeni i ftuari im special në emisionin “5 pyetjet”. Fillimisht do të doja ta nisja bisedën me “jo”-në që Irlanda i ka thënë Traktatit të Lisbonës. Dhe pyetja ime është: pas “jo”-së së Irlandës kemi dhe deklaratat e Presidentit Sarkozi, që thotë se zgjerimi i BE-së duhet të pezullohet derisa të sqarohet projekti i traktatit. Në këtë kontekst, mos vallë Shqipëria dhe vendet e tjera që aspirojnë të anëtarësohen në Bashkimin Evropian po bëjnë përpjekjet të kota?
Pyetja juaj është pikërisht PYETJA. Unë do të doja t’ju përgjigjesha me shumë qartësi. Kur unë kam qenë president i Komisionit Evropian, gjithmonë kam menduar dhe kam thënë në të gjitha rastet kur më jepej mundësia se Evropa duhej të zgjerohej. Dhe në të të përfshiheshin dhe vendet e ish-Jugosllavisë dhe të Ballkanit. Pa këto vende nuk do të kishim paqe dhe nuk do të kishim pasur një Evropë të plotë. Aq sa është e vërtetë se së bashku me këtë kam bërë dhe propozimin e doktrinës që është quajtur “Politika e afrimit”, në mënyrë të tillë që vendet e tjera që nuk do të bëhen anëtare të Bashkimit Evropian duhet të kenë një raport të ngushtë paqeje dhe bashkëpunimi dhe mund të ndajnë me Bashkimin Evropian gjithçka, por jo institucionet. D.m.th nuk mund të jenë anëtarë të Parlamentit Evropian dhe të jenë anëtarë të Komisionit. Ndërsa Ballkani është pjesë e Evropës. Dhe diskutimi që thotë se më parë të përfundojmë (thellojmë) dhe pastaj të zgjerojmë, nuk ka asnjë kuptim. Unë kam qenë president i Komisionit Evropian kur vendet anëtare kanë qenë 15 dhe pastaj u bënë 25. Nuk kishte asnjë ndryshim (diferencë) në vështirësitë dhe në problemet të drejtimit të Komisionit. Tashmë ne duhet t’i japim sens dinamizmi Evropës, zgjerimi me kufij preciz. Dhe Ballkani i përket Evropës. Natyrisht, është e qartë që në këtë moment pas referendumit irlandez ekziston frika për të ndërmarrë çdo lloj iniciative që nuk i dihet se ku përfundon. Kini parasysh se, kur unë dëgjoj të flitet për kapacitet të tretjes, ky term jo i mirë që thotë se Evropa nuk ka në këtë moment kapacitete të mjaftueshme tretjeje (xhestika). Dua të them se një zonë ekonomike e politike që ka 490 milionë banorë, që gjendet përballë një zone që e gjitha së bashku ka 20 milionë banorë, që, siç është provuar, brenda është 1 e 100 e Evropës. Le të mos themi se ekziston problemi i menaxhimit. Unanimiteti që ka Evropa për të marrë vendime është vënë në diskutim dhe në rastet kur ishin 15 vende anëtarë, 25 vende, 30 vende, është një gjë që nuk është vendimtare. Kjo duhet reformuar, por nuk ka asnjë lidhje me zgjerimin e Evropës. Ndaj ajo që unë mbështes është se zgjerimi duhet të vazhdojë. Duhet të ndihmojmë menjëherë Kroacinë, që të përshpejtohet anëtarësimi i saj në Evropë dhe pastaj Maqedoninë, Shqipërinë dhe vendet e tjera sa më shpejt të jetë e mundur. Ky është ritmi, ky është rregulli i një kontinenti që di të interpretojë të ardhmen. Që di të interpretojë kuptimin e globalizmit, që di të kuptojë cili është roli i tij në të ardhmen.
Por si shmanget frika që kanë popullsitë e këtyre vendeve që votojnë kundër zgjerimit?
Nëse votojnë kundër, nuk mund të bëjmë asgjë, por unë dua vetëm të them se kjo është një frikë pa bazë dhe se duke u tërhequr pas as Shqipëria dhe as vendet e tjera nuk kanë asnjë avantazh nga kjo. D.m.th vullneti për të qenë pjesë e Evropës, sipas meje, është një plus, nuk është një minus. Është një fakt pozitiv. Dhe unë e konsideroj të pajustifikueshme përgjigjen e atyre vendeve. Nëse ju më kërkoni të shpjegoj “jo”-në irlandeze, ajo që mund të them është se nuk e shpjegoj dot. Është vetëm egoizëm. Natyrisht, është e lehtë të thuash “jo”, sepse nuk humb gjë. Por ky është një problem tjetër. Nuk mund të vazhdojmë me teorinë se, nëse dikush thotë “po” ka përfitime, dhe nëse thotë “jo” ka sërish përfitime. Është një situatë e pabazë. Por kjo nuk duhet të ndalojë sfidën evropiane për të arritur objektivat e saj që janë paqja, siguria e kontinentit dhe potenciali i prosperitetit të shumë vendeve. Dhe Shqipëria ka nevojë ta dijë se cili është fati i saj. Ajo ka ndryshuar. Unë kam ardhur këtu herën e parë 11 vjet më parë. Nuk është i njëjti vend. Ka bërë progres të madh. Është vend evropian. Dhe atëherë, nëse ne duam që ky proces të vazhdojë, duhet një objektiv. Ju keni të drejtë të dini se cili është fati final. Dhe pastaj ky vend në ndryshim nga vendet e tjera, edhe në ndryshim nga disa vende të ish-Jugosllavisë, është një vend kompakt për të hyrë në Evropë. Nuk është një vend që ndahet e djathta në favor ose e majta në favor, e djathta kundër, e majta kundër. Është një vend i tërë, që do të hyjë në Evropë. Dhe ky është një burim i madh. Kjo do të thotë se vendi është bashkuar për të arritur këtë objektiv.
Për sa i përket së ardhmes së Bashkimit Evropian, ju si ish-presidenti i këtij organizmi për disa vjet si e gjykoni, le të themi, një deklaratë që ka bërë këtu në Tiranë, ish-kryeministri francez Mishel Rokard, që ka thënë se derisa brenda Bashkimit Evropian do të jetë Britania e Madhe, Evropa nuk do të ketë një politikë të përbashkët.
Britania e Madhe nuk ka vendosur ende në historinë e saj të gjatë cili është raporti i saj me Evropën. Ndoshta nuk jam kaq drastik në shprehjen që ka përdorur Rokard, por edhe në eksperiencën time Britania e Madhe ka qenë gjithmonë një element tensioni, problemesh. Jam gjetur shpesh në pozicione kontradiktash të mëdha. Jam kritikuar, pasi sipas tyre “Evropa nuk është afër qytetarëve”. Nuk e di çfarë do të thotë kjo, duke qenë se punohet për të ndihmuar bujqësinë, rajonet e varfra, kur punohet për kërkimin shkencor. Kjo do të thotë se bëhet për gjërat që u interesojnë qytetarëve. Nga njëra ana dikush thotë se “ju nuk punoni në interes të qytetarëve dhe për ta arritur këtë ju duhet të bashkoheni”, por nga ana tjetër nuk pranojnë as flamurin dhe as himnin evropian, që janë gjërat që qytetarët kuptojnë më mirë se çdo gjë tjetër. Dhe ky është qëndrimi tipik i britanikëve në këto kohë. Ende nuk kanë marrë një pozicion të caktuar dhe nuk e kanë kuptuar se çfarë do të thotë lëshime në kuadrin e sovranitetit në nivel evropian. Ky është një problem serioz, ndaj Rokard ka kapur një problem që të gjithë ne ndiejmë.
Janë Shtetet e Bashkuara pas kësaj sjelljeje të Britanisë së Madhe?
Jo patjetër. Amerika nuk ka luajtur kurrë kundër Evropës. Ka qenë rasti i Luftës në Irak, ku evropianët janë ndarë për disa çështje të caktuara. Por gjatë kohës që kam qenë në krye të Komisionit Evropian unë nuk i kam parë kurrë SHBA-të duke luajtur kundër Evropës.
Le të flasim tani se si duhet të ndihen shqiptarët dhe ballkanasit e tjerë kur janë para një porte në të cilën trokasin prej vitesh dhe shohin se nga ana tjetër ka probleme. Si mund të jenë të sigurt se një ditë kjo portë do të hapet dhe kur mund të ndodhë kjo?
Tani si qytetar i zakonshëm dhe jo si përfaqësues i Komunitetit Evropian dhe as si ish-kreu i qeverisë italiane mund të them se për shqiptarët që prej 4 vjetësh është marrë në Selanik një angazhim konkret që vendet dhe kombet e Ballkanit do të jenë pjesë e Evropës dhe portat do të jenë të hapura për ta. Sigurisht, nëse do të plotësojnë kushtet që ka Evropa. Kjo është e qartë, kjo është normale. Ishte një rregull që thoshte çdo vend sipas meritave të tij. Dhe ndaj është e qartë se të gjithë duhet ta meritojnë. Por ky është një angazhim, ndaj unë nuk dua të dëgjoj tani se zgjerimi do të ndalë. Sepse është marrë një angazhim. Nuk mund të shkojmë kundër një angazhimi, kur Këshilli Evropian ka marrë në unanimitet një vendim, tani nuk mund të thuhet se tani është zhvilluar një referendum, që ka të bëjë me të tjera gjëra, ndaj le të ndalojmë zgjerimin dhe pastaj ky është një kushti im personal: unë besoj se problemi i paqes në këtë zonë jo në Shqipëri, por në zonat afër ku ka pasur konflikte, mund të zgjidhet vetëm me zgjidhje finale. Dhe për të vetmin konflikt në botë, atë të Ballkanit, ka një zgjidhje politike.
Vërtet?
Po.
Dhe cila është kjo zgjidhje?
Është Evropa. Dhe ne duhet ta përdorim këtë kusht politik. Duhet ta përdorim, sepse është një detyrim politik, moral dhe është dhe në interesin tonë, nëse duam vërtet që Ballkani, djemtë e ushtarëve që sot mbajnë rendin, të vazhdojnë trashëgiminë. Them duam apo jo të gjejmë një zgjidhje politike për një problem të madh politik. Nëse më pyesin nëse një zgjidhje e tillë e mundshme është për Irakun dhe Afganistanin, zgjidhjet janë më kompleksë dhe më të vështira. Por këtu kemi mundësi të gjejmë një zgjidhje. Dhe një politikan i vërtetë e çon përpara me guxim. Dhe nëse në këto momente ka hezitime, është e drejtë, ndoshta detyrim që vendet ballkanike t’i thonë “mjaft!”. Ne duam të jemi anëtarë të Bashkimit Evropian. Sepse jemi vende, si Shqipëria, që jemi duke bërë me vështirësi gjithçka që na keni kërkuar. Dhe duke qenë se në Selanik na keni thënë se, nëse plotësojmë këto kushte do të hyjmë në Evropë, ju duhet vetëm të ekzaminoni rrugën që kemi përshkruar, duke qenë se premtimin e keni bërë.
Ju jeni ndër politikanët, jo vetëm italianë, që është mjaft i vlerësuar në Shqipëri. Ju ka ndodhur të ndërhyni në të paktën dy kriza të mëdha në Shqipëri: më 97 dhe një vit më vonë. Nga sa mbani mend, ka qenë e vështirë të negocioni me politikanët shqiptarë, me Berishën, p.sh., dhe me të tjerët.
Ishin situatë dramatike. Ju e dini shumë mirë. Besoj se kam dhënë një kontribut duke ofruar gatishmërinë time. Nuk kemi vënë kushte. Kemi thënë se vendi është në situatë të vështirë. Italia ka një përgjegjësi të veçantë. Ndaj Shqipërisë unë ndiej miqësi, por ndiej dhe përgjegjësi. Dhe besoj se kemi dhënë një kontribut për të kapërcyer atë situatë kur vendi ka qenë afër një thyerjeje totale, një krize që mund të kishte qenë fatale. Duke qenë se e shmangëm, sipas meje, ka qenë një gjë e bukur, sepse demokracia shqiptare ngadalë-ngadalë filloi të funksionojë, u ngrit një qeveri emergjence, u zhvilluan zgjedhjet. Pushteti publik është duke arritur hap pas hapi rolin e tij. Dhe natyrisht ka shumë objektiva për të realizuar: Është zhvillimi ekonomik afatgjatë, është problemi i papunësisë, është problemi i dallimeve të mëdha qytet-fshat. Shumë probleme, por bashkëpunimi ndërkombëtar është ngritur dhe për të ndihmuar vendet për të arritur këto objektiva. Unë u përpoqa të ndihmoj Shqipërinë në çaste të vështira.
A keni menduar ndonjëherë në ato çaste: “Mjaft, u lodha, nuk dua të dëgjoj më për politikanët shqiptarë?!”
Jo, sepse shqiptarët janë të këndshëm. Kemi gjëra të përbashkëta. Dialogu me shqiptarët është i thjeshtë, nuk është i vështirë. Dhe mbi të gjitha është një vend me të cilin mund të jesh shumë i sinqertë, shumë i hapur, ndaj unë jam ndier gjithmonë shumë mirë. Ndoshta shqiptarët janë tepër inteligjentë, por ky nuk është defekt.
Tepër inteligjentë. Ju kujtoni ndonjë detaj të këtyre zhvillimeve dramatike që ndodhën në Shqipëri?
Ajo që kujtoj dhe nuk do të harroj kurrë kanë qenë varrimet më 1998-n pas tragjedisë të së Premtes së Shenjtë të anijes së mbytur, kur janë gjetur trupat, dhimbja e një qyteti të tërë. Kjo është gjëja që nuk do të harroj kurrë. Pikërisht në ato çaste u ndjeva më afër me shqiptarët, se kemi diçka të përbashkët.
Gjatë një prej vizitave tuaja në Vlorë, në mars të 1997-s, përfaqësues të botës së krimit shqiptar bënë rolin e badigardëve tuaj, një rrethanë aspak e këndshme apo jo?
Jo, nuk ishte aspak e pakëndshme. Jo, jo, badigardët e mi ishin 12 parashutistë italianë, pra ishin pak. Pastaj, duke parë fotot 10 ditë më pas, më thanë: “Shikoni se këta që janë afër teje ishin përfaqësues të botës së krimit.” Por unë nuk e dija, ndaj kam qenë shumë i qetë. Ju e dini mirë se si ishin ato ditë. Ditë dramatike, në të cilat unë besoj dhe se kam rrezikuar, d.m.th nëse në ato momente ti nuk jep ndjesinë se i qëndron afër një populli në vështirësi, nuk ke legjimitetin për të dialoguar. Ndaj unë erdha në Vlorë, ku ishte një konfuzion i jashtëzakonshëm. Dola në një ballkon dhe fola, njerëzit qëllonin me kallashnikovë, këndonin, bërtisnin. Dhe pastaj nga fotot që pashë në mediet italiane mësova se ata ishin përfaqësues të keqbërësve, por unë nuk e dija, ndaj nuk kisha pse të ndihesha i turpëruar për një gjë që askush nuk e dinte, ose për diçka që askush nuk na tha.
Një vit më vonë, më 1998, pas një vizite që zhvilluat në Uashington, pas takimit që keni pasur me Presidentin Bill Klinton është ngritur grupi “Miqtë e Shqipërisë”. Si lindi kjo ide?
Lindi nga miqësia me Shqipërinë. D.m.th dua të them se..
Ishte ideja juaj apo e Klintonit?
Jo, problemin e Shqipërisë unë e ndieja në mënyrë të veçantë, ndaj mos u vini në pozitat e shqiptarit të sotëm. Kur unë them se sot Shqipëria ka bërë progres, atëherë Shqipëria ishte totalisht e izoluar. Atëherë ishin vendet e ish-Jugosllavisë dhe pastaj ishte Shqipëria, një lloj qenieje e çuditshme, një kafshë e çuditshme. Atëherë “Miqtë e Shqipërisë” donin të thoshin: “Kujdes, se për ne Shqipëria është një vend që duhet të jetë pjesë e komunitetit si dhe vendet e tjera të paktën.” Pastaj, ideja ishte të krijohej grupi (i cili mbeti një gjë simbolike), por që dha një mesazh për t’u thënë shqiptarëve se “nuk ju lëmë vetëm”. Kishte vetëm këtë kuptim, sepse praktikisht nuk pati asnjë rol. Por problemi im ishte që Shqipëria të mos ishte ndryshe nga vendet e tjera. Mos e shikoni nga këndvështrimi i sotëm, kur ju jeni anëtarë të NATO-s, e shikoni sikur të ishit më 1998, kur kjo ka ndodhur. Atëherë do ta kuptoni nevojën për një mesazh, qoftë dhe vetëm human, që nuk kishte objektiva konkretë. Duke qenë se këtë grup e ngritëm me presidentin e SHBA-ve, ky grup kishte më shumë forcë. D.m.th Italia, që ishte vendi që ju rrinte më pranë, dhe Amerika, që ishte pikë referimi, krijonte një raport ndërkombëtar.
Si reagoi presidenti Klinton?
Klinton ishte shumë, shumë… Klinton i ndiente problemet e kësaj zone në mënyrë shumë të fortë. Dhe ju e dini mirë se pastaj ai ndërhyri për të zgjidhur problemet e paqes në zonë. Dhe kjo është mjaft interesante: e konsideronte rolin evropian si një rol dominant. D.m.th thoshte se “ne ju qëndrojmë pranë, por është një problem që duhet ta zgjidhni ju”. Dhe ky më dukej një rol mjaft korrekt, edhe pse mund të bëheshin shumë kritika për paqen e Dejtonit për disa gjëra, por si një reagim i përgjithshëm ishte një reagim i drejtë.
Autoritetet shqiptare gjithmonë kanë pasur kujdes të tregojnë një lloj ekuilibri në raportet e tyre me Romën dhe Athinën. Ekziston me të vërtetë ndonjë lloj konkurrence mes Italisë dhe Greqisë për sa u përket interesave të tyre në Shqipëri?
Jo, në mënyrë të veçantë në Shqipëri, Jo. Dua të them se ju po e paraqitni Shqipërinë si një tokë që duhet fituar. Dua të them se ka shumë interesa dhe investime që në shumë raste përplasen me njëra-tjetrën, por është një konkurrencë normale. Mund të them se është mes gjermanëve dhe italianëve, austriakëve dhe italianëve për Slloveninë. Ka zona në të cilën ka interesa të dy vendeve, vendet fqinje kanë interesa dhe mund të ketë dhe raste konfliktesh. Por tipi i ekonomisë greke dhe asaj italiane janë mjaft të ndryshme mes tyre, ndaj…
Në cilin drejtim është ky ndryshim?
Në drejtimin që ne kemi një strukturë industriale të përhapur në shërbimet dhe raportet do të thosha më të përditshme. Investimet greke janë sigurisht më të vogla dhe më të përhapura. Unë do të doja të shikoja në Shqipëri, më shumë investime industriale specifike. Për këtë arsye jam kaq shumë i pasionuar për fatin final evropian të Shqipërisë, sepse dikush nuk investon deri në fund në një vend, nëse nuk e di se cila është e ardhmja e këtij vendi në treg dhe raporti i këtij vendi me vetë tregun. Nëse dikush dyshon se Shqipëria do të bëhet vend anëtar i Bashkimit Evropian, atëherë ky investues investon me vështirësi. Nuk dua të bëj ironi, por të gjitha shoqëritë shumëkombëshe që kanë shkuar në Irlandë, nuk do të shkonin nëse ky vend nuk do të ishte anëtar i Bashkimit Evropian. Të jetë e qartë kjo për t’i sqaruar gjërat. Ndaj ajo që unë nënkuptoj me këtë është se fati evropian i qartë i Shqipërisë të sjellë dhe investime italiane, gjermane dhe të vendeve të tjera evropiane në Shqipëri. Mbi të gjitha Italia dhe Gjermania janë vendet që kanë më shumë investime në formën e sipërmarrjeve të vogla.
Por grekët janë më shumë të pranishëm ekonomikisht në Shqipëri, si shpjegohet kjo?
Sigurisht, sepse kanë shërbime, zhvillojnë një tregti që mbështetet në një kufi tokësor që arrin në disa qindra kilometra. Nuk është se Greqia është në Polin e Veriut, Greqia është vend fqinj, d.m.th ne kemi një rrip deti dhe kemi një ndarje, qoftë dhe minimale, ndaj nuk çuditem. Por e përsëris: nuk ka konflikt. Unë mund të them se interesat greke dhe italiane plotësojnë njëra-tjetrën në Shqipëri.
Edhe në sektorët strategjikë të ekonomisë. Le të themi se të gjithë sektorët, si ai i telekomunikacionit, sistemi financiar, bankat janë në duart e firmave greke, ndërsa kompanitë e mëdha Italiane nuk kanë ardhur për të blerë.
Ne kemi nevojë për siguri. Ka projekte serioze në fushën e energjisë, ka ide për bashkëpunimin e ardhshëm në disa sektorë. Unë shpresoj se në të ardhmen do të ketë dhe një bashkëpunim të ngushtë në rrjetin energjetik, ose në rrjetin e transportimit të llojeve të tjera të energjisë elektrike. Por nuk shoh një mungesë të investimeve italiane. Madje, është një rrjet i mirë pranie. Unë do të doja të shikoja më shumë investime industriale, sepse ka më shumë mundësi dhe perspektiva më të mëdha se ato që janë shfrytëzuar aktualisht, si dhe në sektorin e bujqësisë. Këto janë fushat ku ka më shumë gjëra të përbashkëta për të bërë.
Për sa i përket energjisë, Kryeministri shqiptar Berisha ka deklaruar se tani që ka ardhur Berluskoni në pushtet nuk ka më pengesa për një projekt për një central nuklear. Ju besoni se mund të arrihet një akord apo jo? Është një projekt fantashkencor?
Nuk është detyra ime t’i përgjigjem kësaj pyetjeje. Kjo është një çështje mes Kryeministrit Berisha dhe Kryeministrit Berluskoni. Le të shohim. Nuk kam më pushtetin për të vendosur në këtë fushë.
Por keni mundësinë për të folur. Ju si mendoni, Shqipëria është një vend i sigurt për një central bërthamor?
Shqipëria është një vend i sigurt dhe pikë. Një vend i sigurt, është një vend i sigurt për çfarëdolloj objektivi. Dhe kështu është një çështje mes vendeve të sigurta.
Profesor, çmimi i naftës nuk duket se po ndalon dhe tashmë ka arritur nivele marramendëse. Jemi përfshirë tashmë në një krizë të plotë, që ka goditur kudo. Kur mund të ndalohet dhe sa kohë duhet?
Nëse do të dija t’i përgjigjesha kësaj pyetjeje…
Tentojmë…
Kjo është një krizë shumë e veçantë, sepse është nisur nga një krizë financiare, kufijtë e së cilës nuk i kemi ende. Ju e shikoni se analistët, u referohem analistëve të sektorit bankar. Gjatë këtyre ditëve të fundit unë i kam dëgjuar një për një, duke nisur të bëj profesionin tim të vjetër të profesorit të ekonomisë. Dhe kurrë nuk më ka ndodhur të dëgjoj mendime kaq shumë të kundërta mbi të njëjtin problem. Dikush thotë se kriza financiare ka mbaruar, dikush thotë se kriza financiare është në fillimet e saj. Të gjithë me të dhëna në duar, por unë abstenoj në këtë drejtim. Le të përshkruajmë ekonominë reale. Kriza e prodhimit në Amerikë dhe në Evropë është shumë e fortë. Mund të themi me fjalë të tjera se është transformuar në një krizë botërore. Por është dhe një fakt i ri: Azia dhe vendet e përfshira nga emergjenca tërheqin, vazhdojnë të zhvillohen, prandaj bota vazhdon të zhvillohet në një nivel të mirë. P.sh., nëse marrim ekonominë italiane, do të kemi një krizë të fortë, nëse nuk do të kishim, p.sh., një rritje të fortë të eksportit, të makinerive komplekse që shkojnë pikërisht drejt këtyre tregjeve të reja. Atëherë, le të jemi të kujdesshëm, të mbajmë situatën të qetë. Nuk duhet të ketë krizë të fortë në prodhimin në nivelin botëror shumë e fortë. Por duhet të jemi shumë të kujdesshëm para rritjes së çmimit të produkteve të ushqimit, edhe më shumë para rritjes së çmimit të energjisë. Rritja e çmimit të bukës është një element shumë shqetësues dhe ne duhet të punojmë që të gjejmë një përgjigje teknike dhe shkencore të përshtatshme për këtë rritje kërkese që ekziston. Le të kemi parasysh se me këtë zhvillim që ka Kina dhe India prodhimet ushqimore do të jenë gjithnjë dhe më të kërkuara. Nuk është vetëm çështje urie, nëse konsumohen vetëm perime ose drithëra etj. Po nëse konsumohet vetëm mish, atyre që konsumojnë vetëm mish u duhen 5 ose 6 herë më shumë sipërfaqe tokësore në krahasim me ata që konsumojnë vetëm perime. Kur ndodh spostimi i dietës nga njëri vend në tjetrin, duhen më shumë produkte, më shumë tokë, ndaj ne duhet të reagojmë me një agrikulturë me efikase, më moderne, më në gjendje të përballojë situatat. Dhe nën këtë aspekt ka dhe perspektiva për Shqipërinë, që ka ende një sektor bujqësor të pashfrytëzuar plotësisht, ndaj unë shoh një potencial edhe në këtë aspekt. Në këtë pikë unë jam më shumë i shqetësuar sesa për krizën energjetike.
Ju mendoni se kriza e ushqimit është më e rëndë sesa kriza e energjisë?
Po, ka më shumë mundësi që të shkaktojë probleme më serioze. Unë uroj që jo. E kam parë me shumë çudi edhe një politikë evropiane, por mbi të gjitha amerikane, që përdor 20% të produkteve për qëllime energjetike dhe jo për qëllime të ushqimit. Dhe kjo është një çështje që nëse vazhdohet këtu do të kthehet në një katastrofë për njerëzimin. Që bën të arrijnë majat çmimi i ushqimeve, çon drejt urisë miliona njerëz pa një arsye konkrete.
Pra, ju mendoni se qendra e botës nuk do të jetë më Los Anxhelos, siç thotë Zhakatali, por do të spostohet në Azi? E ardhmja e ekonomisë botërore do të jetë India dhe Kina?
Unë këtë gjë e mendoj prej 10 vjetësh. Sigurisht që duhet kohë, por nuk kam dyshim se aftësia e përmirësimit të teknologjisë, të novacioneve që ka Azia aktualisht është e jashtëzakonshme. Shikoni se ky nuk është një fakt i ri në historinë e njerëzimit. Pak shekuj më parë niveli i jetesës së kinezëve ishte më i lartë se ai i evropianëve. Ndaj nuk jemi duke thënë se është duke ndodhur diçka që paralajmëron fundin e botës. Dhe unë besoj se tashmë zhvillimi i këtyre vendeve është i pandalshëm. Tani le të hapim një diskutim tjetër: nevojën dhe rëndësinë që duhet të kemi, është një diskutim i përgjithshëm. Duhet të gjejmë mënyrën që zhvillimi i këtyre vendeve të shoqërohet nga dialogu, nga paqja dhe nga një bashkëpunim. Kështu, p.sh., në misionin e lirë të ishin dhe kinezët. Ky vend i madh duhet të zgjohet, duhet të rritet me ndjesinë e bashkëpunimit me të tjerët. Dhe ne duhet të përgatitim paqen e sotme me Evropën dhe paqen e nesërme nëpërmjet bashkëpunimit me vendet e tjera.
Në një situatë të tillë, cila do të jetë e ardhmja e Evropës, e ardhmja ekonomike e Evropës?
Nëse do të jemi të ndarë, është një e ardhme e keqe. Nëse do të jemi të bashkuar, na pret një e ardhme e madhe. Gjysmë miliardë banorë do të kenë një të ardhme të madhe. Në këtë drejtim është fatale dhe qesharake që të mos besohet se Evropa ka një të ardhme të madhe. Nuk kam pasur kurrë dyshime. Pikëpyetja ime e madhe është nëse do të kalohet nëpërmjet një krize apo jo. Nëse jemi inteligjentë, jo; nëse do të tregohemi budallenj, po. Ndonjëherë në histori njerëzit tregohen dhe budallenj.
Le të flasim tani për Kosovën. Deri tani e kanë njohur si shtet të pavarur 43 vende. Ju duken pak?
Jo. Ishte pak a shumë siç e mendoja, po të kesh parasysh përbërjen e vështirë të komisionit “Ahtisari”, vështirësitë objektivi që ishin. Unë besoj se kjo ishte ajo që vëzhguesit ndërkombëtarë prisnin. Duhet të them se ishte një kënaqësi që pashë këtë pozicion të ekuilibruar shqiptar në këtë moment delikat. Edhe për Kosovën duhet kohë.
Duhet kohë për të qenë pjesë anëtare e Bashkimit Evropian?
Po, duhet kohë. Duhet kohë për këtë proces. Po kur unë them se “duhet t’u japim një çelës hyrjeje këtyre vendeve të të gjithë zonës në Evropë”, kam parasysh se ekzistojnë ende këto lloj tensionesh, të cilat mund të zgjidhen mirë vetëm nëse ka një bashkëpunim ndërkombëtar të fortë.
Profesor, nëse tani ju më lejoni t’ju pyes se si është tani dita juaj. Çfarë bëni tani që keni lënë detyrën e Kryeministrit të Italisë.
Nuk jam regjistruar në listën e të papunëve. Nuk shkoj në mëngjes në zyrën e IPS-së për të marrë pagesën si i papunë. Këto ditët e para mund të them se jam marrë me vënien rregull mes librave të bibliotekës sime, në shtëpinë time, duke qenë se gjatë 30 vjetve kam grumbulluar libra. Ishte një konfuzion i tmerrshëm. Jam duke punuar për të bërë këtë sistemim. Dhe pastaj jam duke menduar se si të rifilloj, në fakt kam nisur, të studioj, ekzaminoj aspektet e ekonomisë, që i kisha lënë pas dore. Kur dikush bën kryeministrin, bëhet gjithmonë pak analfabet. Nuk lexon më libra, lexon vetëm dosje. Tani arrij të gjej kohën për të lexuar me qetësi, jo të lexoj me nxitim. Ka qenë e vështirë më parë të kaloja javë kaq të bukura. Këtu në Shqipëri gjatë këtyre ditëve, pas punëve që kam për bërë, do të shkojmë të shikojmë bregdetin shqiptar dhe pastaj do të vazhdoj të punoj.
Jeni duke shkruar ndonjë gjë?
Jam duke mbajtur shënime, nuk po shkruaj.
Në këto shënime çfarë keni shkruar për Shqipërinë?
Atë që ju thashë sot. Por unë mbi të gjitha dua një të ardhme të mirë për shqiptarët. Shoh me kënaqësi se gjithçka ka shkuar mirë, si askush nuk shpresonte. Ju që jetoni këtu nuk i vini re ndryshimet që kanë ndodhur në vendin tuaj. Të gjithë e dinë se është një proces i ngadaltë dhe nuk duhet të nxitohemi. Për Shqipërinë unë dua të shkruaj në shënimet e mia: “Së shpejti vend anëtar i BE-së”, kaq.
Nga : Gazeta Metropol
Kemi thënë se vendi është në situatë të vështirë. Italia ka një përgjegjësi të veçantë. Ndaj Shqipërisë unë ndiej miqësi, por ndiej dhe përgjegjësi. Dhe besoj se kemi dhënë një kontribut për të kapërcyer atë situatë kur vendi ka qenë afër një thyerjeje totale, një krize që mund të kishte qenë fatale. Duke qenë se e shmangëm, sipas meje, ka qenë një gjë e bukur, sepse demokracia shqiptare ngadalë-ngadalë filloi të funksionojë, u ngrit një qeveri emergjence, u zhvilluan zgjedhjet”, - shprehet Prodi. Në lidhje me personat që i kanë qëndruar pranë, por që ishin përfaqësues të botës së krimit dhe që janë fokusuar nga mediet botërore gjatë vizitës në Vlorë në vitin 1997, Prodi thekson se “nuk ishte aspak e pakëndshme. Truprojat e mi ishin 12 parashutistë italianë, pra ishin pak”. “Duke parë fotot, 10 ditë më pas më thanë: ‘Shikoni se këta që janë afër teje ishin përfaqësues të botës se krimit.’ Por unë nuk e dija, ndaj kam qenë shumë i qetë. Ju e dini mirë se si ishin ato ditë. Ditë dramatike, në të cilat unë besoj dhe se kam rrezikuar, d.m.th, nëse në ato momente ti nuk jep ndjesinë se i qëndron afër një populli në vështirësi, nuk ke legjimitetin për të dialoguar. Ndaj unë erdha në Vlorë, ku ishte një konfuzion i jashtëzakonshëm. Dola në një ballkon dhe fola, njerëzit qëllonin me kallashnikovë, këndonin, bërtitnin. Dhe pastaj nga fotot që pashë në mediet italiane mësova se ata ishin përfaqësues të keqbërësve, por unë nuk e dija, ndaj nuk kisha pse të ndihesha i turpëruar për një gjë që askush nuk e dinte, ose për diçka që askush nuk na tha”, - thotë ish-kryeministri italian.
Zoti ish-kryeministër është një kënaqësi e madhe që jeni i ftuari im special në emisionin “5 pyetjet”. Fillimisht do të doja ta nisja bisedën me “jo”-në që Irlanda i ka thënë Traktatit të Lisbonës. Dhe pyetja ime është: pas “jo”-së së Irlandës kemi dhe deklaratat e Presidentit Sarkozi, që thotë se zgjerimi i BE-së duhet të pezullohet derisa të sqarohet projekti i traktatit. Në këtë kontekst, mos vallë Shqipëria dhe vendet e tjera që aspirojnë të anëtarësohen në Bashkimin Evropian po bëjnë përpjekjet të kota?
Pyetja juaj është pikërisht PYETJA. Unë do të doja t’ju përgjigjesha me shumë qartësi. Kur unë kam qenë president i Komisionit Evropian, gjithmonë kam menduar dhe kam thënë në të gjitha rastet kur më jepej mundësia se Evropa duhej të zgjerohej. Dhe në të të përfshiheshin dhe vendet e ish-Jugosllavisë dhe të Ballkanit. Pa këto vende nuk do të kishim paqe dhe nuk do të kishim pasur një Evropë të plotë. Aq sa është e vërtetë se së bashku me këtë kam bërë dhe propozimin e doktrinës që është quajtur “Politika e afrimit”, në mënyrë të tillë që vendet e tjera që nuk do të bëhen anëtare të Bashkimit Evropian duhet të kenë një raport të ngushtë paqeje dhe bashkëpunimi dhe mund të ndajnë me Bashkimin Evropian gjithçka, por jo institucionet. D.m.th nuk mund të jenë anëtarë të Parlamentit Evropian dhe të jenë anëtarë të Komisionit. Ndërsa Ballkani është pjesë e Evropës. Dhe diskutimi që thotë se më parë të përfundojmë (thellojmë) dhe pastaj të zgjerojmë, nuk ka asnjë kuptim. Unë kam qenë president i Komisionit Evropian kur vendet anëtare kanë qenë 15 dhe pastaj u bënë 25. Nuk kishte asnjë ndryshim (diferencë) në vështirësitë dhe në problemet të drejtimit të Komisionit. Tashmë ne duhet t’i japim sens dinamizmi Evropës, zgjerimi me kufij preciz. Dhe Ballkani i përket Evropës. Natyrisht, është e qartë që në këtë moment pas referendumit irlandez ekziston frika për të ndërmarrë çdo lloj iniciative që nuk i dihet se ku përfundon. Kini parasysh se, kur unë dëgjoj të flitet për kapacitet të tretjes, ky term jo i mirë që thotë se Evropa nuk ka në këtë moment kapacitete të mjaftueshme tretjeje (xhestika). Dua të them se një zonë ekonomike e politike që ka 490 milionë banorë, që gjendet përballë një zone që e gjitha së bashku ka 20 milionë banorë, që, siç është provuar, brenda është 1 e 100 e Evropës. Le të mos themi se ekziston problemi i menaxhimit. Unanimiteti që ka Evropa për të marrë vendime është vënë në diskutim dhe në rastet kur ishin 15 vende anëtarë, 25 vende, 30 vende, është një gjë që nuk është vendimtare. Kjo duhet reformuar, por nuk ka asnjë lidhje me zgjerimin e Evropës. Ndaj ajo që unë mbështes është se zgjerimi duhet të vazhdojë. Duhet të ndihmojmë menjëherë Kroacinë, që të përshpejtohet anëtarësimi i saj në Evropë dhe pastaj Maqedoninë, Shqipërinë dhe vendet e tjera sa më shpejt të jetë e mundur. Ky është ritmi, ky është rregulli i një kontinenti që di të interpretojë të ardhmen. Që di të interpretojë kuptimin e globalizmit, që di të kuptojë cili është roli i tij në të ardhmen.
Por si shmanget frika që kanë popullsitë e këtyre vendeve që votojnë kundër zgjerimit?
Nëse votojnë kundër, nuk mund të bëjmë asgjë, por unë dua vetëm të them se kjo është një frikë pa bazë dhe se duke u tërhequr pas as Shqipëria dhe as vendet e tjera nuk kanë asnjë avantazh nga kjo. D.m.th vullneti për të qenë pjesë e Evropës, sipas meje, është një plus, nuk është një minus. Është një fakt pozitiv. Dhe unë e konsideroj të pajustifikueshme përgjigjen e atyre vendeve. Nëse ju më kërkoni të shpjegoj “jo”-në irlandeze, ajo që mund të them është se nuk e shpjegoj dot. Është vetëm egoizëm. Natyrisht, është e lehtë të thuash “jo”, sepse nuk humb gjë. Por ky është një problem tjetër. Nuk mund të vazhdojmë me teorinë se, nëse dikush thotë “po” ka përfitime, dhe nëse thotë “jo” ka sërish përfitime. Është një situatë e pabazë. Por kjo nuk duhet të ndalojë sfidën evropiane për të arritur objektivat e saj që janë paqja, siguria e kontinentit dhe potenciali i prosperitetit të shumë vendeve. Dhe Shqipëria ka nevojë ta dijë se cili është fati i saj. Ajo ka ndryshuar. Unë kam ardhur këtu herën e parë 11 vjet më parë. Nuk është i njëjti vend. Ka bërë progres të madh. Është vend evropian. Dhe atëherë, nëse ne duam që ky proces të vazhdojë, duhet një objektiv. Ju keni të drejtë të dini se cili është fati final. Dhe pastaj ky vend në ndryshim nga vendet e tjera, edhe në ndryshim nga disa vende të ish-Jugosllavisë, është një vend kompakt për të hyrë në Evropë. Nuk është një vend që ndahet e djathta në favor ose e majta në favor, e djathta kundër, e majta kundër. Është një vend i tërë, që do të hyjë në Evropë. Dhe ky është një burim i madh. Kjo do të thotë se vendi është bashkuar për të arritur këtë objektiv.
Për sa i përket së ardhmes së Bashkimit Evropian, ju si ish-presidenti i këtij organizmi për disa vjet si e gjykoni, le të themi, një deklaratë që ka bërë këtu në Tiranë, ish-kryeministri francez Mishel Rokard, që ka thënë se derisa brenda Bashkimit Evropian do të jetë Britania e Madhe, Evropa nuk do të ketë një politikë të përbashkët.
Britania e Madhe nuk ka vendosur ende në historinë e saj të gjatë cili është raporti i saj me Evropën. Ndoshta nuk jam kaq drastik në shprehjen që ka përdorur Rokard, por edhe në eksperiencën time Britania e Madhe ka qenë gjithmonë një element tensioni, problemesh. Jam gjetur shpesh në pozicione kontradiktash të mëdha. Jam kritikuar, pasi sipas tyre “Evropa nuk është afër qytetarëve”. Nuk e di çfarë do të thotë kjo, duke qenë se punohet për të ndihmuar bujqësinë, rajonet e varfra, kur punohet për kërkimin shkencor. Kjo do të thotë se bëhet për gjërat që u interesojnë qytetarëve. Nga njëra ana dikush thotë se “ju nuk punoni në interes të qytetarëve dhe për ta arritur këtë ju duhet të bashkoheni”, por nga ana tjetër nuk pranojnë as flamurin dhe as himnin evropian, që janë gjërat që qytetarët kuptojnë më mirë se çdo gjë tjetër. Dhe ky është qëndrimi tipik i britanikëve në këto kohë. Ende nuk kanë marrë një pozicion të caktuar dhe nuk e kanë kuptuar se çfarë do të thotë lëshime në kuadrin e sovranitetit në nivel evropian. Ky është një problem serioz, ndaj Rokard ka kapur një problem që të gjithë ne ndiejmë.
Janë Shtetet e Bashkuara pas kësaj sjelljeje të Britanisë së Madhe?
Jo patjetër. Amerika nuk ka luajtur kurrë kundër Evropës. Ka qenë rasti i Luftës në Irak, ku evropianët janë ndarë për disa çështje të caktuara. Por gjatë kohës që kam qenë në krye të Komisionit Evropian unë nuk i kam parë kurrë SHBA-të duke luajtur kundër Evropës.
Le të flasim tani se si duhet të ndihen shqiptarët dhe ballkanasit e tjerë kur janë para një porte në të cilën trokasin prej vitesh dhe shohin se nga ana tjetër ka probleme. Si mund të jenë të sigurt se një ditë kjo portë do të hapet dhe kur mund të ndodhë kjo?
Tani si qytetar i zakonshëm dhe jo si përfaqësues i Komunitetit Evropian dhe as si ish-kreu i qeverisë italiane mund të them se për shqiptarët që prej 4 vjetësh është marrë në Selanik një angazhim konkret që vendet dhe kombet e Ballkanit do të jenë pjesë e Evropës dhe portat do të jenë të hapura për ta. Sigurisht, nëse do të plotësojnë kushtet që ka Evropa. Kjo është e qartë, kjo është normale. Ishte një rregull që thoshte çdo vend sipas meritave të tij. Dhe ndaj është e qartë se të gjithë duhet ta meritojnë. Por ky është një angazhim, ndaj unë nuk dua të dëgjoj tani se zgjerimi do të ndalë. Sepse është marrë një angazhim. Nuk mund të shkojmë kundër një angazhimi, kur Këshilli Evropian ka marrë në unanimitet një vendim, tani nuk mund të thuhet se tani është zhvilluar një referendum, që ka të bëjë me të tjera gjëra, ndaj le të ndalojmë zgjerimin dhe pastaj ky është një kushti im personal: unë besoj se problemi i paqes në këtë zonë jo në Shqipëri, por në zonat afër ku ka pasur konflikte, mund të zgjidhet vetëm me zgjidhje finale. Dhe për të vetmin konflikt në botë, atë të Ballkanit, ka një zgjidhje politike.
Vërtet?
Po.
Dhe cila është kjo zgjidhje?
Është Evropa. Dhe ne duhet ta përdorim këtë kusht politik. Duhet ta përdorim, sepse është një detyrim politik, moral dhe është dhe në interesin tonë, nëse duam vërtet që Ballkani, djemtë e ushtarëve që sot mbajnë rendin, të vazhdojnë trashëgiminë. Them duam apo jo të gjejmë një zgjidhje politike për një problem të madh politik. Nëse më pyesin nëse një zgjidhje e tillë e mundshme është për Irakun dhe Afganistanin, zgjidhjet janë më kompleksë dhe më të vështira. Por këtu kemi mundësi të gjejmë një zgjidhje. Dhe një politikan i vërtetë e çon përpara me guxim. Dhe nëse në këto momente ka hezitime, është e drejtë, ndoshta detyrim që vendet ballkanike t’i thonë “mjaft!”. Ne duam të jemi anëtarë të Bashkimit Evropian. Sepse jemi vende, si Shqipëria, që jemi duke bërë me vështirësi gjithçka që na keni kërkuar. Dhe duke qenë se në Selanik na keni thënë se, nëse plotësojmë këto kushte do të hyjmë në Evropë, ju duhet vetëm të ekzaminoni rrugën që kemi përshkruar, duke qenë se premtimin e keni bërë.
Ju jeni ndër politikanët, jo vetëm italianë, që është mjaft i vlerësuar në Shqipëri. Ju ka ndodhur të ndërhyni në të paktën dy kriza të mëdha në Shqipëri: më 97 dhe një vit më vonë. Nga sa mbani mend, ka qenë e vështirë të negocioni me politikanët shqiptarë, me Berishën, p.sh., dhe me të tjerët.
Ishin situatë dramatike. Ju e dini shumë mirë. Besoj se kam dhënë një kontribut duke ofruar gatishmërinë time. Nuk kemi vënë kushte. Kemi thënë se vendi është në situatë të vështirë. Italia ka një përgjegjësi të veçantë. Ndaj Shqipërisë unë ndiej miqësi, por ndiej dhe përgjegjësi. Dhe besoj se kemi dhënë një kontribut për të kapërcyer atë situatë kur vendi ka qenë afër një thyerjeje totale, një krize që mund të kishte qenë fatale. Duke qenë se e shmangëm, sipas meje, ka qenë një gjë e bukur, sepse demokracia shqiptare ngadalë-ngadalë filloi të funksionojë, u ngrit një qeveri emergjence, u zhvilluan zgjedhjet. Pushteti publik është duke arritur hap pas hapi rolin e tij. Dhe natyrisht ka shumë objektiva për të realizuar: Është zhvillimi ekonomik afatgjatë, është problemi i papunësisë, është problemi i dallimeve të mëdha qytet-fshat. Shumë probleme, por bashkëpunimi ndërkombëtar është ngritur dhe për të ndihmuar vendet për të arritur këto objektiva. Unë u përpoqa të ndihmoj Shqipërinë në çaste të vështira.
A keni menduar ndonjëherë në ato çaste: “Mjaft, u lodha, nuk dua të dëgjoj më për politikanët shqiptarë?!”
Jo, sepse shqiptarët janë të këndshëm. Kemi gjëra të përbashkëta. Dialogu me shqiptarët është i thjeshtë, nuk është i vështirë. Dhe mbi të gjitha është një vend me të cilin mund të jesh shumë i sinqertë, shumë i hapur, ndaj unë jam ndier gjithmonë shumë mirë. Ndoshta shqiptarët janë tepër inteligjentë, por ky nuk është defekt.
Tepër inteligjentë. Ju kujtoni ndonjë detaj të këtyre zhvillimeve dramatike që ndodhën në Shqipëri?
Ajo që kujtoj dhe nuk do të harroj kurrë kanë qenë varrimet më 1998-n pas tragjedisë të së Premtes së Shenjtë të anijes së mbytur, kur janë gjetur trupat, dhimbja e një qyteti të tërë. Kjo është gjëja që nuk do të harroj kurrë. Pikërisht në ato çaste u ndjeva më afër me shqiptarët, se kemi diçka të përbashkët.
Gjatë një prej vizitave tuaja në Vlorë, në mars të 1997-s, përfaqësues të botës së krimit shqiptar bënë rolin e badigardëve tuaj, një rrethanë aspak e këndshme apo jo?
Jo, nuk ishte aspak e pakëndshme. Jo, jo, badigardët e mi ishin 12 parashutistë italianë, pra ishin pak. Pastaj, duke parë fotot 10 ditë më pas, më thanë: “Shikoni se këta që janë afër teje ishin përfaqësues të botës së krimit.” Por unë nuk e dija, ndaj kam qenë shumë i qetë. Ju e dini mirë se si ishin ato ditë. Ditë dramatike, në të cilat unë besoj dhe se kam rrezikuar, d.m.th nëse në ato momente ti nuk jep ndjesinë se i qëndron afër një populli në vështirësi, nuk ke legjimitetin për të dialoguar. Ndaj unë erdha në Vlorë, ku ishte një konfuzion i jashtëzakonshëm. Dola në një ballkon dhe fola, njerëzit qëllonin me kallashnikovë, këndonin, bërtisnin. Dhe pastaj nga fotot që pashë në mediet italiane mësova se ata ishin përfaqësues të keqbërësve, por unë nuk e dija, ndaj nuk kisha pse të ndihesha i turpëruar për një gjë që askush nuk e dinte, ose për diçka që askush nuk na tha.
Një vit më vonë, më 1998, pas një vizite që zhvilluat në Uashington, pas takimit që keni pasur me Presidentin Bill Klinton është ngritur grupi “Miqtë e Shqipërisë”. Si lindi kjo ide?
Lindi nga miqësia me Shqipërinë. D.m.th dua të them se..
Ishte ideja juaj apo e Klintonit?
Jo, problemin e Shqipërisë unë e ndieja në mënyrë të veçantë, ndaj mos u vini në pozitat e shqiptarit të sotëm. Kur unë them se sot Shqipëria ka bërë progres, atëherë Shqipëria ishte totalisht e izoluar. Atëherë ishin vendet e ish-Jugosllavisë dhe pastaj ishte Shqipëria, një lloj qenieje e çuditshme, një kafshë e çuditshme. Atëherë “Miqtë e Shqipërisë” donin të thoshin: “Kujdes, se për ne Shqipëria është një vend që duhet të jetë pjesë e komunitetit si dhe vendet e tjera të paktën.” Pastaj, ideja ishte të krijohej grupi (i cili mbeti një gjë simbolike), por që dha një mesazh për t’u thënë shqiptarëve se “nuk ju lëmë vetëm”. Kishte vetëm këtë kuptim, sepse praktikisht nuk pati asnjë rol. Por problemi im ishte që Shqipëria të mos ishte ndryshe nga vendet e tjera. Mos e shikoni nga këndvështrimi i sotëm, kur ju jeni anëtarë të NATO-s, e shikoni sikur të ishit më 1998, kur kjo ka ndodhur. Atëherë do ta kuptoni nevojën për një mesazh, qoftë dhe vetëm human, që nuk kishte objektiva konkretë. Duke qenë se këtë grup e ngritëm me presidentin e SHBA-ve, ky grup kishte më shumë forcë. D.m.th Italia, që ishte vendi që ju rrinte më pranë, dhe Amerika, që ishte pikë referimi, krijonte një raport ndërkombëtar.
Si reagoi presidenti Klinton?
Klinton ishte shumë, shumë… Klinton i ndiente problemet e kësaj zone në mënyrë shumë të fortë. Dhe ju e dini mirë se pastaj ai ndërhyri për të zgjidhur problemet e paqes në zonë. Dhe kjo është mjaft interesante: e konsideronte rolin evropian si një rol dominant. D.m.th thoshte se “ne ju qëndrojmë pranë, por është një problem që duhet ta zgjidhni ju”. Dhe ky më dukej një rol mjaft korrekt, edhe pse mund të bëheshin shumë kritika për paqen e Dejtonit për disa gjëra, por si një reagim i përgjithshëm ishte një reagim i drejtë.
Autoritetet shqiptare gjithmonë kanë pasur kujdes të tregojnë një lloj ekuilibri në raportet e tyre me Romën dhe Athinën. Ekziston me të vërtetë ndonjë lloj konkurrence mes Italisë dhe Greqisë për sa u përket interesave të tyre në Shqipëri?
Jo, në mënyrë të veçantë në Shqipëri, Jo. Dua të them se ju po e paraqitni Shqipërinë si një tokë që duhet fituar. Dua të them se ka shumë interesa dhe investime që në shumë raste përplasen me njëra-tjetrën, por është një konkurrencë normale. Mund të them se është mes gjermanëve dhe italianëve, austriakëve dhe italianëve për Slloveninë. Ka zona në të cilën ka interesa të dy vendeve, vendet fqinje kanë interesa dhe mund të ketë dhe raste konfliktesh. Por tipi i ekonomisë greke dhe asaj italiane janë mjaft të ndryshme mes tyre, ndaj…
Në cilin drejtim është ky ndryshim?
Në drejtimin që ne kemi një strukturë industriale të përhapur në shërbimet dhe raportet do të thosha më të përditshme. Investimet greke janë sigurisht më të vogla dhe më të përhapura. Unë do të doja të shikoja në Shqipëri, më shumë investime industriale specifike. Për këtë arsye jam kaq shumë i pasionuar për fatin final evropian të Shqipërisë, sepse dikush nuk investon deri në fund në një vend, nëse nuk e di se cila është e ardhmja e këtij vendi në treg dhe raporti i këtij vendi me vetë tregun. Nëse dikush dyshon se Shqipëria do të bëhet vend anëtar i Bashkimit Evropian, atëherë ky investues investon me vështirësi. Nuk dua të bëj ironi, por të gjitha shoqëritë shumëkombëshe që kanë shkuar në Irlandë, nuk do të shkonin nëse ky vend nuk do të ishte anëtar i Bashkimit Evropian. Të jetë e qartë kjo për t’i sqaruar gjërat. Ndaj ajo që unë nënkuptoj me këtë është se fati evropian i qartë i Shqipërisë të sjellë dhe investime italiane, gjermane dhe të vendeve të tjera evropiane në Shqipëri. Mbi të gjitha Italia dhe Gjermania janë vendet që kanë më shumë investime në formën e sipërmarrjeve të vogla.
Por grekët janë më shumë të pranishëm ekonomikisht në Shqipëri, si shpjegohet kjo?
Sigurisht, sepse kanë shërbime, zhvillojnë një tregti që mbështetet në një kufi tokësor që arrin në disa qindra kilometra. Nuk është se Greqia është në Polin e Veriut, Greqia është vend fqinj, d.m.th ne kemi një rrip deti dhe kemi një ndarje, qoftë dhe minimale, ndaj nuk çuditem. Por e përsëris: nuk ka konflikt. Unë mund të them se interesat greke dhe italiane plotësojnë njëra-tjetrën në Shqipëri.
Edhe në sektorët strategjikë të ekonomisë. Le të themi se të gjithë sektorët, si ai i telekomunikacionit, sistemi financiar, bankat janë në duart e firmave greke, ndërsa kompanitë e mëdha Italiane nuk kanë ardhur për të blerë.
Ne kemi nevojë për siguri. Ka projekte serioze në fushën e energjisë, ka ide për bashkëpunimin e ardhshëm në disa sektorë. Unë shpresoj se në të ardhmen do të ketë dhe një bashkëpunim të ngushtë në rrjetin energjetik, ose në rrjetin e transportimit të llojeve të tjera të energjisë elektrike. Por nuk shoh një mungesë të investimeve italiane. Madje, është një rrjet i mirë pranie. Unë do të doja të shikoja më shumë investime industriale, sepse ka më shumë mundësi dhe perspektiva më të mëdha se ato që janë shfrytëzuar aktualisht, si dhe në sektorin e bujqësisë. Këto janë fushat ku ka më shumë gjëra të përbashkëta për të bërë.
Për sa i përket energjisë, Kryeministri shqiptar Berisha ka deklaruar se tani që ka ardhur Berluskoni në pushtet nuk ka më pengesa për një projekt për një central nuklear. Ju besoni se mund të arrihet një akord apo jo? Është një projekt fantashkencor?
Nuk është detyra ime t’i përgjigjem kësaj pyetjeje. Kjo është një çështje mes Kryeministrit Berisha dhe Kryeministrit Berluskoni. Le të shohim. Nuk kam më pushtetin për të vendosur në këtë fushë.
Por keni mundësinë për të folur. Ju si mendoni, Shqipëria është një vend i sigurt për një central bërthamor?
Shqipëria është një vend i sigurt dhe pikë. Një vend i sigurt, është një vend i sigurt për çfarëdolloj objektivi. Dhe kështu është një çështje mes vendeve të sigurta.
Profesor, çmimi i naftës nuk duket se po ndalon dhe tashmë ka arritur nivele marramendëse. Jemi përfshirë tashmë në një krizë të plotë, që ka goditur kudo. Kur mund të ndalohet dhe sa kohë duhet?
Nëse do të dija t’i përgjigjesha kësaj pyetjeje…
Tentojmë…
Kjo është një krizë shumë e veçantë, sepse është nisur nga një krizë financiare, kufijtë e së cilës nuk i kemi ende. Ju e shikoni se analistët, u referohem analistëve të sektorit bankar. Gjatë këtyre ditëve të fundit unë i kam dëgjuar një për një, duke nisur të bëj profesionin tim të vjetër të profesorit të ekonomisë. Dhe kurrë nuk më ka ndodhur të dëgjoj mendime kaq shumë të kundërta mbi të njëjtin problem. Dikush thotë se kriza financiare ka mbaruar, dikush thotë se kriza financiare është në fillimet e saj. Të gjithë me të dhëna në duar, por unë abstenoj në këtë drejtim. Le të përshkruajmë ekonominë reale. Kriza e prodhimit në Amerikë dhe në Evropë është shumë e fortë. Mund të themi me fjalë të tjera se është transformuar në një krizë botërore. Por është dhe një fakt i ri: Azia dhe vendet e përfshira nga emergjenca tërheqin, vazhdojnë të zhvillohen, prandaj bota vazhdon të zhvillohet në një nivel të mirë. P.sh., nëse marrim ekonominë italiane, do të kemi një krizë të fortë, nëse nuk do të kishim, p.sh., një rritje të fortë të eksportit, të makinerive komplekse që shkojnë pikërisht drejt këtyre tregjeve të reja. Atëherë, le të jemi të kujdesshëm, të mbajmë situatën të qetë. Nuk duhet të ketë krizë të fortë në prodhimin në nivelin botëror shumë e fortë. Por duhet të jemi shumë të kujdesshëm para rritjes së çmimit të produkteve të ushqimit, edhe më shumë para rritjes së çmimit të energjisë. Rritja e çmimit të bukës është një element shumë shqetësues dhe ne duhet të punojmë që të gjejmë një përgjigje teknike dhe shkencore të përshtatshme për këtë rritje kërkese që ekziston. Le të kemi parasysh se me këtë zhvillim që ka Kina dhe India prodhimet ushqimore do të jenë gjithnjë dhe më të kërkuara. Nuk është vetëm çështje urie, nëse konsumohen vetëm perime ose drithëra etj. Po nëse konsumohet vetëm mish, atyre që konsumojnë vetëm mish u duhen 5 ose 6 herë më shumë sipërfaqe tokësore në krahasim me ata që konsumojnë vetëm perime. Kur ndodh spostimi i dietës nga njëri vend në tjetrin, duhen më shumë produkte, më shumë tokë, ndaj ne duhet të reagojmë me një agrikulturë me efikase, më moderne, më në gjendje të përballojë situatat. Dhe nën këtë aspekt ka dhe perspektiva për Shqipërinë, që ka ende një sektor bujqësor të pashfrytëzuar plotësisht, ndaj unë shoh një potencial edhe në këtë aspekt. Në këtë pikë unë jam më shumë i shqetësuar sesa për krizën energjetike.
Ju mendoni se kriza e ushqimit është më e rëndë sesa kriza e energjisë?
Po, ka më shumë mundësi që të shkaktojë probleme më serioze. Unë uroj që jo. E kam parë me shumë çudi edhe një politikë evropiane, por mbi të gjitha amerikane, që përdor 20% të produkteve për qëllime energjetike dhe jo për qëllime të ushqimit. Dhe kjo është një çështje që nëse vazhdohet këtu do të kthehet në një katastrofë për njerëzimin. Që bën të arrijnë majat çmimi i ushqimeve, çon drejt urisë miliona njerëz pa një arsye konkrete.
Pra, ju mendoni se qendra e botës nuk do të jetë më Los Anxhelos, siç thotë Zhakatali, por do të spostohet në Azi? E ardhmja e ekonomisë botërore do të jetë India dhe Kina?
Unë këtë gjë e mendoj prej 10 vjetësh. Sigurisht që duhet kohë, por nuk kam dyshim se aftësia e përmirësimit të teknologjisë, të novacioneve që ka Azia aktualisht është e jashtëzakonshme. Shikoni se ky nuk është një fakt i ri në historinë e njerëzimit. Pak shekuj më parë niveli i jetesës së kinezëve ishte më i lartë se ai i evropianëve. Ndaj nuk jemi duke thënë se është duke ndodhur diçka që paralajmëron fundin e botës. Dhe unë besoj se tashmë zhvillimi i këtyre vendeve është i pandalshëm. Tani le të hapim një diskutim tjetër: nevojën dhe rëndësinë që duhet të kemi, është një diskutim i përgjithshëm. Duhet të gjejmë mënyrën që zhvillimi i këtyre vendeve të shoqërohet nga dialogu, nga paqja dhe nga një bashkëpunim. Kështu, p.sh., në misionin e lirë të ishin dhe kinezët. Ky vend i madh duhet të zgjohet, duhet të rritet me ndjesinë e bashkëpunimit me të tjerët. Dhe ne duhet të përgatitim paqen e sotme me Evropën dhe paqen e nesërme nëpërmjet bashkëpunimit me vendet e tjera.
Në një situatë të tillë, cila do të jetë e ardhmja e Evropës, e ardhmja ekonomike e Evropës?
Nëse do të jemi të ndarë, është një e ardhme e keqe. Nëse do të jemi të bashkuar, na pret një e ardhme e madhe. Gjysmë miliardë banorë do të kenë një të ardhme të madhe. Në këtë drejtim është fatale dhe qesharake që të mos besohet se Evropa ka një të ardhme të madhe. Nuk kam pasur kurrë dyshime. Pikëpyetja ime e madhe është nëse do të kalohet nëpërmjet një krize apo jo. Nëse jemi inteligjentë, jo; nëse do të tregohemi budallenj, po. Ndonjëherë në histori njerëzit tregohen dhe budallenj.
Le të flasim tani për Kosovën. Deri tani e kanë njohur si shtet të pavarur 43 vende. Ju duken pak?
Jo. Ishte pak a shumë siç e mendoja, po të kesh parasysh përbërjen e vështirë të komisionit “Ahtisari”, vështirësitë objektivi që ishin. Unë besoj se kjo ishte ajo që vëzhguesit ndërkombëtarë prisnin. Duhet të them se ishte një kënaqësi që pashë këtë pozicion të ekuilibruar shqiptar në këtë moment delikat. Edhe për Kosovën duhet kohë.
Duhet kohë për të qenë pjesë anëtare e Bashkimit Evropian?
Po, duhet kohë. Duhet kohë për këtë proces. Po kur unë them se “duhet t’u japim një çelës hyrjeje këtyre vendeve të të gjithë zonës në Evropë”, kam parasysh se ekzistojnë ende këto lloj tensionesh, të cilat mund të zgjidhen mirë vetëm nëse ka një bashkëpunim ndërkombëtar të fortë.
Profesor, nëse tani ju më lejoni t’ju pyes se si është tani dita juaj. Çfarë bëni tani që keni lënë detyrën e Kryeministrit të Italisë.
Nuk jam regjistruar në listën e të papunëve. Nuk shkoj në mëngjes në zyrën e IPS-së për të marrë pagesën si i papunë. Këto ditët e para mund të them se jam marrë me vënien rregull mes librave të bibliotekës sime, në shtëpinë time, duke qenë se gjatë 30 vjetve kam grumbulluar libra. Ishte një konfuzion i tmerrshëm. Jam duke punuar për të bërë këtë sistemim. Dhe pastaj jam duke menduar se si të rifilloj, në fakt kam nisur, të studioj, ekzaminoj aspektet e ekonomisë, që i kisha lënë pas dore. Kur dikush bën kryeministrin, bëhet gjithmonë pak analfabet. Nuk lexon më libra, lexon vetëm dosje. Tani arrij të gjej kohën për të lexuar me qetësi, jo të lexoj me nxitim. Ka qenë e vështirë më parë të kaloja javë kaq të bukura. Këtu në Shqipëri gjatë këtyre ditëve, pas punëve që kam për bërë, do të shkojmë të shikojmë bregdetin shqiptar dhe pastaj do të vazhdoj të punoj.
Jeni duke shkruar ndonjë gjë?
Jam duke mbajtur shënime, nuk po shkruaj.
Në këto shënime çfarë keni shkruar për Shqipërinë?
Atë që ju thashë sot. Por unë mbi të gjitha dua një të ardhme të mirë për shqiptarët. Shoh me kënaqësi se gjithçka ka shkuar mirë, si askush nuk shpresonte. Ju që jetoni këtu nuk i vini re ndryshimet që kanë ndodhur në vendin tuaj. Të gjithë e dinë se është një proces i ngadaltë dhe nuk duhet të nxitohemi. Për Shqipërinë unë dua të shkruaj në shënimet e mia: “Së shpejti vend anëtar i BE-së”, kaq.
Nga : Gazeta Metropol
