Ana Perez
Një histori personale e jetuar në furtunë si ajo e shkrimtarit shqiptar Petro Marko, është në gjendje të tërheqë pas një histori të tërë kolektive. Luftëtar i Luftës Civile të Spanjës, dëshmitar i saj me romanin “Hasta la vista” ishte motivi i takimit “Vullnetarët e Lirisë” që Ambasada Spanjolle mbajti dje në Tiranë. Fjala e përkthyeses së Markos, Marta Maria Garcia Suarez për hetimin që ajo ka bërë përpersonazhet realë të romanit, fjala e të shoqes së shkrimtarit Safo Marko, kujtimet e së bijës Arianitës, e mikut të familjes Xhevahir Spahiu dhe përkthyesit të letërsisë shqipe spanjollit Ramon Sanchez Lizarralde, të çojnë tek një nevojë për të dëshmuar me shembuj konkretë dhe njerëzorë se ç’ishin regjimet për njeriun. Tek një detyrë për shqiptarët, për shoqërinë në gjithë nivelet e organizimit të saj, për “një higjienë të mendjes”, siç theksoi Ramon Ranchez, për të parë me sy kritik të kaluarën tonë.
Duke qëndruar tek kjo ide intervistuam historianen Ana Perez që vinte posaçërisht nga Spanja për takimin e djeshëm. 66-vjeçarja, profesore në Fakultetin e Filologjisë në Universitetin e Komplutensës në Madrid, Presidente e Shoqatës së Brigadave Ndërkombëtare, bën një analizë të procesit të rehabilitimit të kujtesës historike të një vendi që ka provuar diktaturën.
Zonja Perez a mund t’i prezantoheni lexuesit të gazetës, çfarë angazhimi keni me Shoqatën e Brigadave Ndërkombëtare dhe përse ndodheni sot në Shqipëri?
Më quajnë Ana Perez, jam profesoreshë në Universitet dhe që prej 12 vitesh jam presidente e Shoqatës së Brigadave Ndërkombëtare që morën pjesë në Luftën Civile të Spanjës. Është një shoqatë që nuk varet nga asnjë parti apo forcë politike, pa përfitim, motivi i të cilës është të ruajë atë memorje të brigadave ndërkombëtare që morën pjesë në këtë luftë, dhe prezantimi i kësaj kujtese shoqërisë së sotme duke i bërë të njohur me idealet e vëllazërisë, solidaritetit dhe dëshirës për liri që kishin pikërisht këto brigada.
Bëhen thuajse shtatëdhjetë që kur ndodhi kjo ngjarje e rëndë dhe historike për popullin spanjoll. Ju në ç’moment e krijuat shoqatën, kur e pa të nevojshme prania e saj?
Në radhë të parë duhet kujtuar që gjatë viteve të diktaturës frankiste, ajo memorje e mbrojtjes republikane ishte klandestine, e fshehtë dhe ata që mbajtën gjallë këtë kujtesë ishin partitë e të majtës dhe ata njerëz që kishin luftuar në mbrojtje të Republikës. Me ardhjen e demokracisë u bë e mundur të fillohet proces i rehabilitimi të memorjes së atyre që e kishin humbur luftën dhe që prej 40 vitesh ishte një memorje e zhytur që nuk dilte dot në sipërfaqe.
Cilat ishin pasojat e shtypjes së kujtesës kolektive?
Kjo memorje prej disa vitesh po del në dritë në një formë shumë intensive. Shoqata jonë ishte nga të parat që nisi këtë lëvizje në vitin 1995. Por dua të them që shoqata të tjera, shoqatat e atyre që kanë luftuar në luftë, shoqatat e veteranëve dhe të baballarëve tanë, ata sapo mundën nisën të nxjerrin kujtesën në dritë. E vetmja diferencë ishte që ne ishim një gjeneratë tjetër dhe askush nga ne që kishim krijuar këtë shoqatë nuk e kishim jetuar kohën e luftës.
Po i shihte brezi juaj baballarët që luftuan në luftën civile?
Për ne ishte absolutisht shumë e nevojshme, e rëndësishme të rehabilitohej kjo pjesë e historisë sonë të përbashkët. Kjo pra ishte historia jonë kolektive dhe personale, sepse të gjithë ne jemi pjesë e një historie kolektive.
Po në tekstet ditaktike dhe të historiografisë zyrtare si është parë deri dje lufta civile dhe diktatura, po sot çfarë ka ndryshuar?
Në tekstet zyrtare akoma ka pak ndryshime. Ndryshimet duhet të vijnë tani, sepse më 31 tetor është aprovuar ligji i “Kujtesës historike” dhe nga kjo ditë të gjitha tekstet dhe librat duhet të ndryshojnë. Por për sa kohë kjo kujtesë nuk figuronte si e tillë në tekstet zyrtare, ajo që e ndërmori hapin për ta bërë të gjallë dhe prezente ishte shoqëria civile nëpërmjet shoqatave të saj.
Dimë që pikërisht falë kontributit të shoqatave të atyre që ishin viktima të luftës dhe falë vullnetit të kryeministrit tuaj Zapatero u arrit të njihet me ligj “Kujtesa historike” në Spanjë. Në të vërtetë, cili mendoni se është roli i politikës dhe i shoqërisë civile në “vënien në vend” të nderit të humbur të historisë? Ky është një problem aktual në Shqipëri dhe ka një diskutim amator kur vjen puna për reflektim ndaj 45 viteve diktaturë apo edhe për çështje të diskutueshme të historisë dhe viktimave të saj.
Shoqëria civile në Spanjë ka çuar deri në fund disa iniciativa. Për shembull në vitin 1986 kur u instalua demokracia në Spanjë, u kremtua 50- vjetori i Brigadave Ndërkombëtare, por u bë nga Partia Komuniste. Në 1996 shoqata jonë, bashkë me shoqatat e veteranëve të luftës organizuam 60- vjetorin e Brigadave. Nuk ishte pra një parti, ishte një kolektiv i gjerë, shumë më i gjerë. Pati një jehonë kombëtare dhe ndërkombëtare që ne nuk e prisnim. Realisht na befasoi sepse ishim një organizatë shumë më vogël. Në Spanjë mbërritën 1600 vetë për të celebruar këtë përvjetor, por kjo ishte një iniciativë. Atëherë në gjithë Spanjën, sepse ishim prezent në shumë qytete, në atë kohë u shfaqën brigadistët nëpër rrugë dhe njerëzit i shikonin. Dilnin në televizione dhe gazeta. Tashmë nuk mund ta injoronin prezencën e tyre. Ishte diçka që nuk mund të fshihej.
Ç’rol ka pasur media në veçanti në denoncimin e krimeve të diktaturës?
Një rol shumë të madh. Të gjitha strukturat patën një rol të madh, ishte si një proces. Por ndoshta rolin më të rëndësishëm në rehabilitimin e kujtesës historike e ka pasur hapja e varreve të përbashkëta e të gjithë atyre njerëzve që u vranë gjatë dhe pas luftës, pa gjyq, pa u dënuar, thjesht u nxorën nga shtëpia dhe u vranë, në rrugë, në vende publike. Të gjithë njerëzit nëpër qytetet dhe fshatrat e Spanjës e dinin se ku ishin kufomat dhe gjatë diktaturës prej frikës askush nuk tha asgjë. Dhe tani filluan të hapen këto varre të përbashkëta.
Ju zonja Perez keni ndonjë histori personale tek kjo histori kolektive?
Im atë ka luftuar duke mbrojtur Republikën. Kur sot Arianita Marko tregonte kujtimet e saj të fëmijërisë me babain e saj dhe unë fillova të kujtoja të miat me tim atë. Në kohën e frankizimit në shtëpinë time vinin miq të babait që kishin luftuar me të, këndoheshin këngë, im atë ishte në burg, në një kamp përqendrimi dhe më pas u deportua. Kjo është historia ime.
Kur keni dëgjuar për herë të parë për brigadistët shqiptarë?
Për herë të parë kam dëgjuar në vitin 1996, sepse në homazhin që bëmë atë vit erdhi vejusha dhe i biri i Skënder Luarasit. Ata na dërguan disa libra dhe që atëherë mbajtëm letërkëmbim. Më pas Marta Maria Garcia Suarez, zonja që ka hetuar për “Hasta la vista”, kontaktoi me ne dhe sot e kemi partnere.
Për brigadisitët shqiptarë këtu është heshtur pas 75-ës, për arsye të tjera, megjithatë heshtje e plotë.
Dhe me të vërtetë është e tmerrshme sepse të gjithë brigadistët ndërkombëtarë mund të ktheheshin në vende socialiste, në vende kapitaliste, është e njëjta gjë. Të gjithë ata kanë qenë të persekutuar. Akoma sot në Zvicër, në një vend siç është Zvicra, ka brigadistë ndërkombëtarë që nuk janë rehabilituar.
Modeli i Spanjës, i qëndrimit të saj ndaj kujtesës historike është parë me admirim edhe tek një vend si Italia. Shtypi italian para pak kohësh duke iu referuar ligjit tuaj për “Kujtesën historike” thoshte se ka ardhur koha që në Itali të reflektohet siç duhet ndaj diktaturës fashiste. Po ashtu dhe në Shqipëri ky problem mbetet i hapur për diktaturën komuniste. Si mund të arrihet tek një vullnet unanim i ndërgjegjes qytetare dhe politikës për të dënuar atë që ka qenë e turpshme dhe antinjerëzore gjatë historisë?
Është shoqëria ajo që duhet të marrë iniciativa. Fatkeqësisht jo të gjithë, po shumë politikanë bëjnë plane deri në zgjedhjet e ardhshme, pra nuk ka plane afatgjata ose në shumë pak raste. Dhe ndoshta në këtë rast Zapatero është një përjashtim i veçantë sepse ai ka vizione politike dhe historike që shkojnë përtej katër viteve. Në këtë rast pra është më shumë shoqëria civile që duhet të marrë iniciativën.
Lufta e Spanjës ka pak kohë që nuk konsiderohet më tabu. Mendoni në këtë proces të hapjes së mendjes së qytetarit shfaqen edhe ndjesi të kundërta që janë në karakterin e masës, pra stimulimi dhe përfitimi me rolin e viktimës që ka patjetër të drejtë, çka mes të tjerash i bën trazicionet e vendeve me përvoja si tonat edhe me të gjata?
Ndoshta në Shqipëri për strukturën e asaj që ka ndodhur mund të jetë edhe kjo, por jo në Spanjë. Në vendin tim, sipas meje, problemi ka qenë që frankizmi fuqizoi një këndvështrim të historisë, vetëm një dhe nuk kish tjetër. Më vonë kaluam nga një diktaturë në demokraci, në një tranzicion që e gjithë bota e konsideron model dhe që nënkupton atë që ata që kishin mbështetur diktaturën duhet të bashkëjetonin me demokratët. Pra ishte një proces bashkëjetese i të dy palëve. Dhe kjo u bë e mundur me një pakt heshtjeje midis tyre dhe sipas këtij pakti e kaluara nuk mund të prekej. Por sot në Spanjë shumë nga ata që kanë luftuar në Luftën Civile kanë vdekur tashmë. Ka gjenerata të reja dhe tashmë shoqata jonë mendon se duhet rishkruar historia nga e para. Kemi nevojë për histori demokratike, kemi nevojë për të shkruar historinë e atyre që luftuan për demokracinë. Nuk mundet që historia jonë demokratike të jetë ajo e kohës së frankizmit, nuk është ajo. Historia jonë demokratike është historia e Republikës.
Janë unanimë spanjollët në këtë pikë?
Absolutisht jo. Mendimet e njerëzve janë të ndryshme dhe kjo është trashëgimi e frankizmit. Ka shumë njerëz që mendojnë se është mirë që të mos flasin.
Ata që kanë pasur njerëzit e tyre të varrosur në varrezat masive thonë që nuk duhen hapur plagët, por ata që kanë pasur babanë, apo gjyshin në një varr të përbashkët duan që t’i varrosin si gjithë njerëzit e tjerë. Dhe kjo nuk është të hapësh plagë, por të mbyllësh
Alma Mile : Gazeta Shelulli
