Një vizitë në shtëpinë e De Radës, nga Lirio Nushi

Atje ku lindi GIROLAMO DE RADA

Poeti arbëresh lindi në katundin arbëresh Maq, i cili ndodhet në Italinë e Jugut pranë Komunitetit më të madh Arbëresh në San Demetrio Corone – Shën Mitri i Koronit, siç i thërrasin vendasit arbëresh. Ky toponim është ruajtur prej arbëreshëve të Italisë së Jugut dhe e ka origjinën nga More-ja, Pelopnezi i sotëm në Greqi. Është një nga elementët bazë historik që tregon prejardhjen e vërtetë të shumicës së arbëreshëve të Italisë së Jugut. Gjat këtyre fjalëve menjëherë të shkon nëpër mënt pyetja: Çlidhja ka Peloponezi i sotëm Grek - Moreja dhe Arbëreshët. Sipas të dhënave dhe dokumenteve historike tregohet se arbëreshët, bij të të tokës Arbërore ndosheshin në këto zona për tju shërbyer perandorëve bizantin pasi ishin luftëtarë shumë të mirë dhe trima. Ka të dhëna se ata janë vendosur aty rreth viteve 1200, domethënë 200 vjet para se të largoheshin prej andej për tu vendosur në Italinë e Jugut. Fakte historike të ndryshme përbëjnë një element të vërtetë studimi në lidhje me këtë çështje. Prej këtyre vendeve pikë referimi është Koroni i cili ndodhet në Messini-Peloponez të Greqisë, atje ndodhet edhe sot e kësaj dite kalaja e ndërtuar prej arbëreshëve – Kalaja e Koronit.

Prandaj edhe Arbëreshët e larguar prej andej kanë ruajtur toponimin e tyre duke e quajtur njërën prej qendrave më të rëndësishme dhe komuniteteve më të mëdhaja arbëreshe: Shën Mitri i Koronit-San Demetrio Corone.
Nga qendra e Shën Mitrit ndodhet vetem 4 kilometra larg katundi arberesh Maq ku lindi dhe vdiq De Rada.

Unë shkova atje dhe pashë nga afër shtëpinë e De Radës.

Askush nuk mund të më kthej nga rruga që jam nisur,
askush nuk më ndalon dot të shkoj ndër arbëreshtë,
atje më janë vellezërit e mi të lashtë,
atje më janë vëllezërit e mi antik,
bijtë e arbërit me gjak të pashprishtë.
Lirio Nushi

Ndaj rrugës që të conte për në Shën Mitër shikoje plantacione të mëdha me limona dhe portokalle, gjithkund ndihej aroma e mirë e tyre. Një diell i bukur që ngrohte ëmbël ndriconte gjithkund. Nuk ishte hera e parë për mua që shkoja në Kalabri por sa herë që shkoj atje ndjehem shumë i lumtur dhe gjithmonë më duket sikur shkoj për herë të parë. Pranvera është e bukur gjithkund por jo ma e bukur se në “Arbëri” kështu i thonë arbëreshët vendëthit të tyre Shën Mitrit të Koronit. Tabelat ndër rrugë të urojnë në shqip “Mirë se na Erdhët”. Nuk ka se si të mos ndjehesh si në shtëpinë tënde, madje edhe ma mirë akoma. Qeveria Italiane qysh në kohën e Garibaldit i ka lejuar komunitetet arbëresh të kenë një liri të plotë për sa i përket të folmes dhe të shkolluarit në gjuhën e tyre amëtare. Kjo u bë nga Garibaldi i madh në shenjë falenderimi për ti shpërblyer luftëtarët trima arbëresh të cilët morën pjesë në luftë duke luftuar heroikisht për Italinë. Askund tjetër nuk ka ndodhur kjo me shqiptarët. Arbëreshët të cilët me prezencën e tyre na bëjnë të krenohemi mbajnë dhe ruajnë gjallë atje çdo nocion dhe identitet kombëtar bazuar thellë në origjinë . Kolegji Italo – Shqiptar mban emrin e Gjergj Kastriotit Skënderbeut ku gjuhë e dytë është arbërishtja.

Nder ta flitet arberisht, pershendeten arberisht, ne kishe flasin arberisht, ne restorantet e tyre menute jane ne italisht dhe arberisht, gjuhe e trasheguar dhe e ruajtur brez pas brezi per me shume se 500 vjete me rradhe, ajo u ruajt nepermjet kengeve te tyre pasi shqipja deri vone nuk shkruhej, u ruajt duke e mbajtur gjalle gjuhen e arbrit, duke folur me njeri-tjetrin, duke ju treguar fëmijëve të tyre për Arbërinë-vendin e largët për të cilin me me aq mall flasin. Sheshi kryesor i qytetit mban emrin dhe bustin e heroit tone kombëtar Gjergj Kastriotit. Në kete komunitet u edukua dhe u shkollua Luigj Gurakuqi dhe Avni Rustemi, që të dy nxënës të De Radës. Ky kolegji i ruajtur i cili është i funksionueshëm edhe sot e kësaj dite.

Kur shkon atje eshte njësoj si të kthehesh 500 vjet ne kohe, degjon gjuhen e arbrit siç flitej para 500 vjetesh me disa ndryshime dhe deformime te cilet i perkasin dhe fajesojne kohen e gjate qe ka kaluar por megjithate ajo egziston, e paster arberore, dhe tepër origjinale e vjen të na rrëfej shumë sekrete të historise dhe të egzistencës se popullit dhe të kulturës shqiptare.

Arbereshi i Rilindjes Shqiptare dhe i ruajtjes se tradites kombetare shqiptare, poeti i madh De Rada lindi ne Maq, katund karakteristik Arbëresh. Pamja e tij nga lartesia e hotelit Petti Rosso i cili ndodhet në Shën Mitër duket e qarte ne majë të një kodre. Katundi që ndodhet në kodër është Maqi, ndërsa në pjesën e poshtme shtrihet Shën Mitri, kjo qytezë arbërore me rreth pesë mijë banorë arbëresh.

Poeti Arberesh është mjaft i njohur nga shqiptarët gjithandej me Kenget e Milosaos “I canti del Milosao” publikuar ne vitin 1836, e cilesuar nga kritika si nje nga poemat me romantike te De Rades. Ai shkroi në gjuhën e memes: Krutan i Mërguar, Odiseu, Imotoe, Parayllja, Vantisana, Nasta, Agata e Pravatës, Miloshini, Nata e Krishtlindjeve, Diana, Serafina Topia, An Maria Kominiate, Frosina Vantizana, Adina, Videlaida, Skanderbegu i Pafan, Rënia e Mbretërisë së Arbrit, Gjon Huniadi, si edhe dramat: Numidët e cila u botua në vitin 1846 dhe më vonë u ribotua me emrin Sofonsisba më 1891.
De Rada, ky njeri i pendës dhe i pushkës duke marrë pjesë në kryengritjet e shqiptarëve dhe duke qenë një ndër udhëheqësit e arbëreshëve jetoi dhe mendoi pa u kursyer për të mirën e shqipes dhe të kombit. Ai u rrit fëmijë duke shkuar ndër shkollat italiane dhe pohon se ka qenë një nxënës i keq pasi nuk kuptonte mire italishten deri në moshën 8-10 vjeç. Më vonë studjoi në Napoli dhe nuk dinte të fliste mire italisht. Bashkëpunoi me Torelin i cili botonte Omnibus-in në atë kohë i cili ishte arbëresh. Në vitin 1825 i vdes e jëma. U njoh më vonë me poetin francez La Martin.
Njohu Diplomacinë e huaj dhe shkruan konkretisht për të : - Ata që i nxisin shqiptarët kundër Turqisë, nuk e bëjnë sepse janë të krishterë dhe nga dashuria e madhe që ata të huaj kanë për kombin tënë që dashkan medemek ta shihkan zot të vetvetes. Ata kanë qenë dhe janë gënjeshtarë të poshtër, lakmiqarë të drejtësisë së pinjojve të shtëpive bujare të Shqipërisë, e në mënyrë shumë të ulët dishrakë për token e lumtur që ata kanë, prandaj për ti zhbi dhe për ti zhdukur i shtyjnë shqiptarët drejt flamurit të vdekjes, duke i cilësuar kështu fqinjët tanë të sotëm dhe të djeshëm:- shovinistë fqinjë, lakmitarë dhe grabitqarë.

Më 1850 poeti arbëresh u martua me arbëreshën Madalena Melikji me të cilën lindi katër djem dhe gëzoi për disa vjetë një lumturi të vërtetë familjare. E shoqja i vdes vite më vonë e sëmurë nga Pika (damllaja), humbet të birin e tij 18-vjeçar Mikelangjelon dhe të gjithë pjesëtarët e familjes. De Rada pohon se ne fund të jetës së tij ndjehet i dërrmuar nga humbja e të gjithë pjesëtarëve të familjes, dhe se e ka dërmuar varfëria e madhe, skamja dhe mizerja, gjendja e ekonomike shume e keqe duke thënë pak para se të mbyllte sytë: Jetoj me vështirësi dhe në mjerim.

-Mbërrita të nesërmen ne Maq, shume prej vendasve më njohin tashmë, edhe nga koncertet edhe nga këngët dhe disku im me këngë arbëreshe qe qarkullon në tregun arbëresh. Me një dashuri të madhe më presin me fjalë të ngrohta dhe nëpër rrugica thërresin arbërisht : ardh Lirjo në katund, dhe e dine që unë do të shkoj patjetër të çoj një tufë lule në shtëpinë e De Radës e kjo do të ndodh sa here të shkoj e gjer sa të më rrahi zemra.

Shtëpia e De Radës në hyrje të saj, e thjeshtë dhe madhështore.
Nga pas është ballkoni ku shkruante vjershat e tij poeti ynë i madh:
Në bodrumin e shtëpisë është shaptilografi i vjetër ku botoheshin gërmat shqip.
Ndërsa guri përpara shtëpisë egziston edhe sot e kësaj dite aty ku De Rada hipte çdo mëngjes për tju ngjitur gomarit të tij e për të shkuar në Shën Mitër në Kolegjin ku punonte si mësonjës për shumë vjetë me rradhe.

Sa shumë u lodhnë dhe sa pak u shbërblyen njerëzit që mbajtën dhe ngritën në këmbë kombin shqiptar. Një pyetje e tillë më shkonë vazhimisht në mendje, dhe kjo sepse udha ime shkon drejt të njëjtit monopat. E me thënë të drejtën nuk do të doja kurrë të vdisja krejt i vetëm e në mjerim sikurse De Rada, mbas gjith atij mundi e sakrifice.

Dëgjohet një këmbanë. Është këmbana e kishës së Shën Adrianit në Shën Mitër. Duke u kthyer, njeri prej miqve të mi arbëresh Pino Cacozza pa hyrë mire në qytet ndalon makinën poshtë një bliri dhe më rrëfen: Ishte pranverë kur vdiq De Rada, ishte një ditë shumë e bukur plot diell, ja si sot, lulet e këtij bliri kishin çelur më shumë se çdo here tjetër. Kortezhi i përmortshëm kalonte duke mbajtur De Radën në krahë e duke e shoqëruar atë për në banesën e tij të fundit. Atëherë nuk bëheshin kurora me lule. Në të kaluar sapo trupi i De Radës u gjet poshtë blirit një erë e forte fryu si skishte fryrë kurrë here tjetër dhe e mbushi arkivolin e hapur të De Radës plot me lule. Njërëzit të tronditur nga kjo përkujdesje hyjnore lëshuan një britmë dhe njëzëri thanë:
- De Rada ynë i madh dhe hyjnor po ikën e në krahët e zotit
AI QOFTË I PAVDEKSHËM.

Falenderojmë për fotografitë z. Shpend Bengu